Liềm, hái, cuốc, thuổng, mai: phân biệt nông cụ cầm tay của nhà nông xưa

Liềm là lưỡi sắt cong có răng cưa, cầm một tay để cắt từng nắm lúa; hái là dụng cụ có cán dài và móc gỗ, gom được nhiều khóm lúa rồi cắt một lần. Cuốc có lưỡi gắn vuông góc với cán để bổ và kéo đất; thuổng có lưỡi dài hẹp, cán thẳng để xắn, đào sâu; mai có lưỡi bản rộng để xắn đất từng tảng lớn khi đào ao, đắp bờ.

Năm dụng cụ này là phần sắt quen thuộc nhất trong nhà nông, ít khi nhà nào thiếu. Chúng trông đơn giản nhưng mỗi cái có góc lưỡi, độ dài cán và cách cầm riêng, sinh ra từ một việc cụ thể. Phần dưới phân biệt từng loại, giải thích vì sao có hình dạng ấy, và ghi lại những khác biệt vùng miền.

Bảng nhận diện nhanh năm nông cụ cầm tay

Bảng dưới giúp phân biệt nhanh khi gặp các dụng cụ này ở nhà ông bà, ở bảo tàng hay trong khu trưng bày.

Một mẹo nhớ: cuốc thì "bổ" và "kéo", vì lưỡi vuông góc với cán; thuổng và mai thì "xắn" và "bẩy", vì lưỡi chạy thẳng theo cán. Liềm và hái thì "cắt", khác nhau ở chỗ cắt từng nắm hay gom nhiều khóm.

Cái liềm: dụng cụ gặt lúa phổ biến nhất đồng bằng Bắc Bộ

Chiếc liềm có lưỡi sắt mỏng uốn cong như vầng trăng khuyết, mép trong được rèn thành những răng cưa nhỏ và đều. Cán liềm bằng gỗ hoặc tre, ngắn vừa một nắm tay. Răng cưa là chi tiết quan trọng nhất: nó giúp liềm "ăn" vào thân lúa khi kéo về, không cần chém mạnh, và giữ được độ sắc lâu hơn lưỡi trơn.

Người gặt cúi xuống, tay trái vơ một nắm lúa, tay phải đưa liềm vào phía dưới nắm rồi kéo về phía mình. Mỗi lần cắt được một nắm, đặt xuống thành lượm phía sau. Nhịp gặt đều đặn, tiếng liềm xoẹt xoẹt trên thân lúa là âm thanh của mùa gặt. Người gặt thường cắt cao hay thấp tuỳ việc: cắt cao để rơm còn lại trên ruộng làm phân, cắt thấp nếu nhà cần nhiều rơm để lợp, đun, cho trâu ăn.

Liềm còn dùng để cắt cỏ cho trâu bò, phát bờ ruộng, cắt rau. Trẻ con nông thôn ngày trước thường được giao chiếc liềm nhỏ đi cắt cỏ từ khi còn bé, cùng với lời dặn cầm liềm sao cho khỏi đứt tay.

Một câu đố dân gian quen thuộc tả chiếc liềm: "Tay cầm bán nguyệt xênh xang, muôn vàn cây cỏ lại hàng tay ta". Bán nguyệt là nửa vầng trăng, chính là hình lưỡi liềm. Hình ảnh lưỡi liềm cũng đi vào nhiều câu ca dao về mùa gặt và lao động đồng áng.

Cái hái: lời giải cho lúa cao và người gặt đứng thẳng

Cái hái ít phổ biến hơn liềm ở đồng bằng sông Hồng, nhưng quen thuộc ở một số vùng trung du và Bắc Trung Bộ. Hái có một cán gỗ dài, đầu cán có móc hoặc ngạnh, lưỡi sắt gắn ở thân. Người gặt dùng phần móc gom nhiều khóm lúa vào một bó, rồi kéo để lưỡi cắt cả bó một lượt.

Ưu điểm của hái là người gặt có thể đứng thẳng hơn, gom được nhiều lúa mỗi lần, hợp với những giống lúa thân cao và ruộng khô. Nhược điểm là khó dùng ở ruộng lúa đổ rạp hoặc ruộng ngập sâu, nơi chiếc liềm nhỏ linh hoạt hơn. Mỗi vùng chọn công cụ theo giống lúa, mặt ruộng và thói quen truyền lại qua nhiều đời.

Sự tồn tại song song của liềm và hái là ví dụ rõ về việc nông cụ Việt không đồng nhất. Hai làng cách nhau không xa, một làng gặt liềm, một làng gặt hái, và người làng này nhìn cách gặt của làng kia như một điều lạ. Những khác biệt như vậy thường ít được ghi chép, chủ yếu còn trong lời kể của người cao tuổi.

Ở Nam Bộ, lúa mùa nổi và lúa trên ruộng sâu có lúc được gặt bằng những dụng cụ cán dài riêng của vùng, cho phép đứng trên xuồng hoặc trên bờ mà vẫn với tới. Đây là phần nông cụ cần thêm tư liệu địa phương để mô tả chính xác.

Cái cuốc: một cái tên, nhiều kiểu lưỡi

Cuốc bàn. Lưỡi bản rộng, mỏng, gần như vuông hoặc hình thang. Dùng để làm đất ở những góc trâu không cày tới, xới vườn, đánh luống rau, vun gốc, làm cỏ. Đây là loại cuốc gần như nhà nào cũng có.

Cuốc chim. Lưỡi nhọn, dài, có khi hai đầu, một đầu nhọn một đầu dẹt. Dùng cho đất cứng, đất lẫn sỏi đá, đào rễ cây, phá nền đất nện. Tên gọi đến từ hình dáng giống mỏ chim.

Cuốc nhỏ, cuốc làm cỏ. Lưỡi hẹp, cán ngắn, dùng ngồi xới quanh gốc cây, làm cỏ trong vườn rau. Phụ nữ và người già thường dùng loại này cho các việc tỉ mỉ.

Vì sao cuốc có góc lưỡi khác nhau. Góc giữa lưỡi và cán quyết định cuốc "bổ sâu" hay "kéo nông". Lưỡi khép gần cán thì bổ sâu, hợp với đất cứng; lưỡi mở rộng góc thì kéo đất tốt, hợp với làm cỏ và vun luống. Thợ rèn và người dùng thường chỉnh góc này theo nhu cầu của từng nhà.

Cuốc trong đời sống ngoài ruộng. Cuốc còn là dụng cụ đắp đường làng, đào móng nhà, vét mương, đắp đê. Trong nhiều đợt đắp đê mùa khô ngày trước, cảnh hàng trăm người vác cuốc, vác mai, gánh đất là hình ảnh quen của làng ven sông.

Thuổng và mai: xắn đất, đào ao, đắp bờ

Thuổng có lưỡi sắt dài và hẹp, gắn thẳng theo một cán gỗ dài, phía trên lưỡi có vai để đặt chân đạp. Người dùng cắm thuổng xuống đất, đạp chân cho lưỡi ngập sâu, rồi bẩy cán để tách một miếng đất dài và hẹp. Thuổng hợp với việc đào hố trồng cây, đào rãnh hẹp, đánh gốc cây con để bứng đi trồng nơi khác.

Mai cũng xắn và bẩy như thuổng, nhưng lưỡi to bản và nặng hơn nhiều. Một nhát mai lấy lên được cả tảng đất vuông vức, nên mai là dụng cụ chính khi đào ao, khơi mương, đắp bờ ruộng, đắp nền nhà. Đất xắn bằng mai thành tảng gọn, dễ xếp chồng, dễ nện chặt, đặc biệt hợp khi đắp bờ cần giữ nước.

Người làng ngày trước đào cả một cái ao bằng mai, thuổng và quang gánh: người xắn đất, người gánh đất lên đắp nền vườn. Ao vừa là nơi lấy đất đắp nền cao tránh lụt, vừa là nơi nuôi cá, tưới rau, giặt giũ. Câu "ao sâu tốt cá" nói về giá trị của chiếc ao trong khu vườn nhà nông.

Ngày nay xẻng kim loại công nghiệp đã thay mai và thuổng ở nhiều việc. Tuy vậy, ở một số vùng, người làm vườn vẫn chuộng thuổng để đánh bầu cây vì lưỡi hẹp, đào gọn, ít làm vỡ bầu đất quanh rễ.

Ai dùng cái gì: nông cụ cầm tay và sự phân công trong nhà nông

Trong một gia đình nông dân đồng bằng ngày trước, mỗi người gắn với vài dụng cụ quen tay. Đàn ông trai tráng thường cầm mai, thuổng trong những việc nặng như đào ao, đắp bờ, đi đắp đê; cầm cuốc bàn để làm đất ở những góc ruộng trâu không tới. Phụ nữ là lực lượng gặt chính, nên chiếc liềm gắn với họ nhiều nhất, cùng với chiếc cuốc nhỏ làm cỏ vườn rau.

Người già ở nhà trông cháu, cuốc vườn, vun gốc cây, mài liềm cho con cháu chiều về. Trẻ con từ bảy, tám tuổi đã có chiếc liềm nhỏ đi cắt cỏ cho trâu, mò cua, mót lúa sau gặt. Sự phân công này không cứng nhắc: vào mùa cao điểm, ai cũng làm mọi việc, và nhiều phụ nữ cày, đắp bờ không kém nam giới.

Mỗi người thường có dụng cụ riêng vừa tay mình. Cán cuốc của người cao dài hơn cán của người thấp; liềm của người thuận tay trái được chọn riêng. Khi đi làm đổi công, gặt chung với hàng xóm, nhiều nhà đánh dấu lên cán để khỏi lẫn, và việc cầm nhầm liềm của nhà khác là chuyện xảy ra thường xuyên trong mùa gặt.

Nhìn từ hôm nay, sự gắn bó giữa người và dụng cụ ấy giải thích vì sao nhiều người lớn tuổi vẫn giữ chiếc liềm, chiếc cuốc cũ dù không còn làm ruộng. Đó không chỉ là đồ dùng mà là thứ đã đi cùng bàn tay họ qua hàng chục mùa vụ.

Giữ cho lưỡi sắc: mài, rèn lại và cất giữ

Với nhà nông, giữ lưỡi sắt sắc bén là việc hằng ngày. Liềm được mài trên đá mài, có nhà dùng viên đá mài đặt ngay ở đầu hè, chiều đi đồng về là mài để sáng mai gặt tiếp. Răng cưa của liềm mòn dần, đến lúc phải mang ra lò rèn để rèn lại răng hoặc thay lưỡi mới.

Cuốc, thuổng, mai mòn ở mép lưỡi sau nhiều mùa. Người ta mang tới thợ rèn để "đắp" thêm sắt, tức là hàn rèn một miếng sắt mới vào mép mòn rồi đập cho liền, sau đó trui lại để cứng. Cách này rẻ hơn thay cả lưỡi và giữ được chiếc cuốc vừa tay mà người dùng đã quen.

Cán gỗ cũng được chọn kỹ. Cán cuốc cần gỗ dẻo, nhẹ, không nứt khi vung mạnh; người ta hay chọn những loại gỗ hoặc tre đực đặc ruột. Cán lỏng thì chêm thêm nêm gỗ. Một chiếc cuốc tốt là chiếc có cán vừa chiều cao người dùng, vung lên không mỏi vai.

Hết vụ, dụng cụ sắt được rửa sạch bùn, lau khô, có nhà bôi chút mỡ hay dầu để khỏi gỉ, rồi treo lên vách hoặc gác lên xà nhà. Nhìn chỗ treo dụng cụ của một nhà nông có thể đoán được nhà đó làm những việc gì và chăm chút đồ nghề đến mức nào.

Câu hỏi thường gặp

Liềm và hái khác nhau thế nào?

Liềm có lưỡi cong ngắn, răng cưa, cầm một tay để cắt từng nắm lúa khi tay kia nắm lúa. Hái có cán dài với móc gỗ, lưỡi gắn ở thân, dùng hai tay để gom nhiều khóm lúa rồi cắt một lần. Liềm phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ, hái gặp nhiều ở một số vùng trung du và Bắc Trung Bộ.

Vì sao lưỡi liềm có răng cưa?

Răng cưa giúp lưỡi bám vào thân lúa khi kéo về, cắt được bằng chuyển động kéo nhẹ thay vì chém mạnh. Lưỡi răng cưa cũng giữ độ cắt lâu hơn lưỡi trơn khi gặp thân lúa có lớp vỏ cứng. Đây là lý do liềm gặt lúa gần như luôn có răng, còn dao phát cỏ thì thường lưỡi trơn.

Cái thuổng và cái mai khác nhau ở đâu?

Cả hai đều có lưỡi chạy thẳng theo cán và dùng chân đạp để xắn đất. Thuổng có lưỡi dài, hẹp, hợp đào hố, rãnh hẹp, bứng cây. Mai có lưỡi to bản, nặng, xắn được tảng đất lớn, hợp đào ao, đắp bờ, đắp nền. Có thể hình dung thuổng là "dao", mai là "xẻng to" của nhà nông xưa.

Câu đố "Tay cầm bán nguyệt xênh xang" nói về cái gì?

Câu đố này nói về cái liềm. "Bán nguyệt" là nửa vầng trăng, giống hình lưỡi liềm cong; "muôn vàn cây cỏ lại hàng tay ta" là cảnh lúa, cỏ ngã xuống theo đường liềm của người gặt. Câu đố thường được dùng để dạy trẻ nhỏ về nông cụ và mùa gặt.

Cho trẻ cầm thử liềm, cuốc ở quê có an toàn không?

Có thể, nếu người lớn chọn dụng cụ nhỏ, chỉ dẫn cách cầm và luôn đứng bên cạnh. Với liềm, dạy trẻ kéo lưỡi ra xa người và để tay nắm lúa phía trên đường lưỡi. Không cho trẻ vung cuốc gần người khác. Sau khi dùng, cất dụng cụ lên cao, xa tầm với của trẻ nhỏ.

Có nên tự mài lưỡi liềm, lưỡi cuốc cũ ở nhà không?

Mài nhẹ bằng đá mài để làm sắc lại là việc người nông dân vẫn làm hằng ngày. Nhưng nếu răng liềm đã mòn hẳn hoặc lưỡi cuốc mẻ sâu, nên mang tới thợ rèn để rèn lại. Với đồ cũ giữ làm kỷ niệm, chỉ cần lau sạch, khô và bôi chút dầu chống gỉ.