Muốn ông bà kể được nhiều về nghề làm ruộng, đừng hỏi chung "ngày xưa làm ruộng thế nào", mà đi theo một năm mùa vụ và hỏi từng việc cụ thể: tháng nào cày, cấy với ai, gặt xong ăn gì, năm nào mất mùa. Câu hỏi càng cụ thể, chuyện càng ra. Ghi âm bằng điện thoại là đủ; phần quan trọng là ghi chú tên người, tên đất, năm tháng ngay sau buổi nói chuyện, khi còn nhớ.
Cách làm này gần với phương pháp lịch sử truyền miệng mà các nhà nghiên cứu dùng khi đi điền dã: người kể là nguồn sử liệu, lời kể được ghi nguyên văn, và người hỏi giữ vai trò dẫn dắt chứ không chen ý mình. Một gia đình làm được, không cần thiết bị chuyên môn. Phần dưới gồm bộ câu hỏi, cách hỏi, cách ghi và cách lưu.
Vì sao nên làm sớm và làm từng buổi ngắn
Những người từng cày bằng trâu, cấy bằng tay, gánh lúa về sân ở đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ phần lớn đã ở tuổi bảy mươi, tám mươi. Ở Nam Bộ, lớp người từng gặt tay, đập lúa bằng bồ đập, đi cấy thuê theo mùa cũng đang già đi. Mỗi năm qua đi, số người kể được trực tiếp ít đi. Đây là việc nên làm năm nay, không phải "khi nào rảnh".
Người cao tuổi thường mệt nếu nói chuyện quá lâu. Một buổi khoảng bốn mươi phút đến một tiếng là vừa; chia một năm mùa vụ thành ba, bốn buổi, mỗi buổi một chủ đề. Nói chuyện vào lúc ông bà khoẻ nhất trong ngày, thường là buổi sáng, ở chỗ quen thuộc như hiên nhà, bàn nước, chứ không đặt ông bà ngồi ngay ngắn trước ống kính.
Làm từng buổi còn có lợi: giữa hai buổi, người hỏi nghe lại băng, tìm ra chỗ cần hỏi thêm, và ông bà có thời gian nhớ lại. Nhiều chuyện hay nhất đến ở buổi thứ hai, thứ ba, khi ông bà đã quen và tự nhớ ra điều quên kể.
Bộ câu hỏi theo một năm mùa vụ
Các câu dưới đây xếp theo vòng một năm làm ruộng ở vùng trồng lúa. Không cần hỏi hết; chọn những câu hợp với vùng và với người được hỏi, và để ông bà dẫn chuyện sang hướng khác nếu muốn.
- Làm đất: Nhà mình có mấy sào, mấy công ruộng, ở những cánh đồng nào, mỗi thửa gọi tên gì? Cày bằng trâu nhà hay thuê? Ai cày, ai bừa? Thợ rèn nào rèn lưỡi cày?
- Gieo mạ, cấy: Mạ gieo ở đâu, bao lâu thì nhổ? Cấy với ai, có đổi công với nhà nào không? Có hát hò khi cấy không, còn nhớ câu nào?
- Nước: Nước vào ruộng từ đâu? Năm nào hạn, năm nào lụt? Tát nước bằng gì, mấy người, làm lúc nào trong ngày?
- Chăm lúa: Làm cỏ bằng tay hay bằng cào? Bón phân gì? Sâu bệnh năm nào nặng, chống bằng cách gì?
- Gặt: Gặt bằng liềm hay hái? Gánh lúa về hay chở bằng gì? Đập lúa ở đâu? Có ai đi gặt thuê không, đi đến đâu?
- Sau gặt: Phơi ở sân nào? Xay giã bằng gì? Thóc cất ở đâu, giữ bao lâu? Rơm rạ dùng vào việc gì?
- Lễ và Tết: Làng có lễ xuống đồng, cơm mới không? Nhà mình làm gì khi lúa mới? Tết có cho trâu nghỉ không?
- Những năm đáng nhớ: Năm nào được mùa nhất, mất mùa nhất? Năm nào đổi cách làm (có máy, có giống mới, có thuỷ lợi)?
Mỗi câu nên kèm câu hỏi phụ "ông bà kể cho cháu một lần cụ thể". Một lần cụ thể (năm ấy, ruộng ấy, với ai) có giá trị hơn mười câu khái quát "hồi đó vất vả lắm".
Cách hỏi để ông bà kể, không chỉ trả lời
Hỏi mở, rồi im lặng. Sau khi hỏi, chờ. Người cao tuổi cần vài giây để lục lại trí nhớ. Chen vào quá sớm làm mất mạch kể.
Hỏi về việc, không hỏi về cảm xúc trước. Câu "ông có buồn không" thường nhận câu trả lời ngắn. Câu "hôm ấy ông làm gì từ sáng" mở ra cả câu chuyện, và cảm xúc tự xuất hiện trong lời kể.
Dùng đồ vật gợi nhớ. Mang một cái liềm, cái nia, tấm ảnh cũ, nắm thóc ra đặt trên bàn. Tay cầm đồ vật quen thuộc thường làm người kể nhớ ra những chi tiết bị quên.
Nhắc lại từ của chính ông bà. Khi ông bà dùng một từ địa phương, hỏi lại nghĩa: "Ông nói đi cấy rẽ là thế nào ạ?". Từ ngữ cũ là một phần di sản, và hỏi lại giúp ghi đúng nghĩa.
Không sửa, không tranh luận. Nếu ông bà nhớ một năm khác với sách, ghi đúng lời ông bà, rồi ghi chú bên lề. Lời kể là nguồn riêng, không cần khớp sách mới có giá trị.
Tránh đề tài làm ông bà không thoải mái. Có những năm đói, những mất mát, những chuyện gia đình người kể không muốn nói. Khi ông bà lảng sang chuyện khác, theo ông bà. Lời kể là tự nguyện.
Ghi âm bằng điện thoại cho rõ tiếng
Không cần máy ghi chuyên dụng. Một chiếc điện thoại thông thường ghi đủ rõ nếu chú ý mấy điều sau.
- Chọn chỗ yên tĩnh, tắt quạt, ti vi; tránh nơi có gà vịt, xe cộ ồn sát bên. Tiếng ồn nền làm bản ghi khó nghe hơn ta tưởng khi nghe lại.
- Bật chế độ máy bay để không bị cuộc gọi cắt ngang; kiểm tra pin và bộ nhớ trước buổi nói chuyện.
- Đặt điện thoại trên bàn, cách người kể khoảng một gang tay đến nửa sải tay, đầu micro hướng về phía người kể. Đặt lên khăn để đỡ tiếng gõ bàn.
- Đầu bản ghi, nói rõ ngày, nơi, tên người kể, tên người hỏi. Việc này giúp ai nghe sau cũng biết bản ghi là gì.
- Nếu quay video, quay thêm đôi tay khi ông bà làm mẫu động tác; khuôn mặt chỉ quay khi ông bà đồng ý.
- Sau buổi, đổi tên tệp theo khuôn: năm-tháng-ngày, tên người kể, chủ đề. Chép ngay sang máy tính hoặc kho lưu trực tuyến của gia đình.
Nếu ông bà nói giọng địa phương nặng hoặc tiếng dân tộc, ghi thêm phần dịch, giải nghĩa của người trong nhà ngay sau buổi, khi người dịch còn nhớ ngữ cảnh.
Sau buổi nói chuyện: ghi chú, chép lời và kiểm lại
Bản ghi âm chỉ có ích khi người sau tìm được thứ mình cần trong đó. Việc đơn giản nhất là ghi một bảng mục lục cho mỗi bản ghi: phút thứ mấy nói về chuyện gì. Ví dụ giả định: phút 3 – cày ải với trâu nhà, phút 12 – đi cấy đổi công với nhà bác Hai, phút 25 – năm lụt. Chỉ chừng ấy đã đủ để con cháu mở ra đúng đoạn.
Nếu có thời gian, chép lời những đoạn hay nhất ra chữ, giữ nguyên cách nói của người kể, kể cả từ địa phương; chỗ nào nghe không rõ thì đánh dấu, đừng đoán. Các phần mềm chuyển giọng nói thành chữ có thể giúp làm bản nháp, nhưng thường nghe sai từ địa phương và tên riêng, nên phải nghe lại để sửa.
Một việc nhỏ nhưng hay bị bỏ qua là ghi lại bối cảnh buổi nói chuyện: ai ngồi cùng, ông bà đang cầm vật gì, có lúc nào ông bà xúc động hay cười lớn. Những ghi chú ấy giúp người nghe sau hiểu vì sao giọng kể đổi, vì sao có đoạn im lặng dài, và giữ được phần không khí mà bản ghi âm không chuyển tải hết.
Kiểm lại những chi tiết có thể đối chiếu: tên cánh đồng, tên làng, năm có thuỷ lợi, năm có máy cày. Hỏi thêm người cùng thời trong làng, xem gia phả, giấy tờ đất cũ nếu có. Không cần sửa lời kể khi lệch; chỉ ghi chú bên cạnh "theo bác X thì năm ấy là…". Hai lời kể khác nhau cũng là tư liệu.
Lưu giữ và chia sẻ trong gia đình
Bản ghi chỉ thật sự được giữ khi có nhiều bản, ở nhiều nơi, và có người biết nó nằm đâu. Bảng dưới gợi ý cách lưu cho một gia đình bình thường.
| Việc | Cách làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giữ bản gốc | Một bản trên máy tính, một bản trên ổ cứng rời hoặc thẻ nhớ, một bản trên kho trực tuyến | Ba bản ở ba nơi, không chỉ trong điện thoại |
| Đặt tên, xếp thư mục | Thư mục theo người kể, tệp theo ngày và chủ đề | Tên tệp không dấu, dễ tìm |
| Ghi kèm thông tin | Một tệp chữ ghi ai kể, ai hỏi, ở đâu, mục lục phút | Để người sau hiểu mà không cần hỏi ai |
| Xin đồng ý | Hỏi ông bà có đồng ý cho con cháu, họ hàng nghe không; có cho chia sẻ ra ngoài không | Tôn trọng ý người kể, kể cả sau này |
| Chia sẻ trong họ | Gửi bản rút gọn những đoạn hay nhất cho họ hàng, dịp giỗ, Tết | Kèm ảnh người kể nếu gia đình muốn |
| Kiểm tra định kỳ | Mỗi năm mở thử vài tệp xem còn đọc được không | Đổi định dạng khi thiết bị cũ không mở được |
Nếu lời kể có giá trị cho cả làng (về lịch sử khai hoang, đắp đê, lập chợ…), có thể hỏi ý gia đình rồi gửi một bản cho nhà văn hoá thôn, thư viện tỉnh hoặc bảo tàng địa phương.
Biến lời kể thành thứ con cháu muốn đọc
Một thư mục đầy tệp ghi âm dài ít khi được mở lại. Muốn lời kể sống tiếp, nên làm thêm một sản phẩm ngắn: một cuốn sổ mỏng vài chục trang, mỗi trang một chuyện ngắn kèm ảnh; hoặc một đoạn video vài phút ghép tiếng ông bà kể với ảnh ruộng, đồ vật. Bản ngắn là cửa vào, bản đầy đủ là kho để ai cần thì tìm. Làm bản ngắn xong nên mời ông bà nghe, xem trước, để chắc rằng đoạn được chọn đúng ý người kể.
Có gia đình làm "lịch mùa vụ của ông": vẽ một vòng tròn mười hai tháng, ghi việc ông bà làm từng tháng theo lời kể, kèm câu tục ngữ ông bà hay nói. Có gia đình làm sổ từ ngữ: những từ ông bà dùng mà con cháu không hiểu, mỗi từ một dòng giải nghĩa. Những sản phẩm nhỏ ấy dễ đưa cho trẻ xem hơn một bản ghi âm dài.
Quan trọng nhất là để ông bà thấy kết quả khi còn khoẻ. Đọc lại cho ông bà nghe, đưa ông bà xem cuốn sổ có tên mình. Nhiều người cao tuổi lần đầu thấy cả đời làm ruộng của mình được coi là đáng ghi lại, và đó cũng là một cách cảm ơn.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không muốn bị ghi âm thì làm sao?
Tôn trọng ý ông bà. Có thể chỉ nói chuyện bình thường rồi ghi chép bằng tay sau đó, hoặc hỏi lại vào dịp khác. Nhiều người ngại máy ghi lúc đầu nhưng quen dần khi thấy cuộc nói chuyện tự nhiên. Không ghi lén, vì điều đó làm mất lòng tin và trái với ý người kể.
Ông bà nhớ lẫn lộn năm tháng thì có nên sửa lại không?
Không sửa lời kể. Ghi đúng điều ông bà nói, rồi thêm ghi chú bên cạnh nếu có nguồn khác cho thấy năm khác. Với lịch sử truyền miệng, trình tự sự việc và chi tiết đời sống thường đáng tin hơn con số năm, và độ lệch cũng là thông tin.
Nên hỏi ông bà hay hỏi nhiều người trong làng?
Bắt đầu từ ông bà nhà mình vì dễ nhất. Khi có thời gian, hỏi thêm vài người cùng thời trong làng để đối chiếu và bổ sung. Nhiều người kể về cùng một năm, cùng một cánh đồng sẽ cho bức tranh đầy đủ và đáng tin hơn.
Có nên đăng lời kể của ông bà lên mạng xã hội không?
Chỉ khi ông bà và gia đình đồng ý. Lời kể có thể có tên người, chuyện riêng của nhà khác trong làng. Nếu đăng, chọn đoạn ngắn, không nêu chuyện riêng tư của người khác, và ghi rõ người kể, thời gian ghi.
Ông bà nói tiếng dân tộc, con cháu không hiểu hết thì làm sao?
Nhờ người trong gia đình hoặc trong bản biết cả hai thứ tiếng dịch lại ngay sau buổi ghi. Giữ nguyên bản ghi tiếng gốc, vì cách gọi tên lễ, tên đất, tên dụng cụ bằng tiếng dân tộc là một phần di sản, rồi lưu kèm bản dịch.
Một buổi phỏng vấn nên kéo dài bao lâu?
Khoảng bốn mươi phút đến một tiếng với người cao tuổi. Nếu ông bà còn hứng, có thể kéo dài, nhưng nên nghỉ giữa chừng. Nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài, vì giữa các buổi ông bà sẽ nhớ thêm chuyện.