Nhà nông xưa coi trâu là thành viên lao động của gia đình, nên có những tục riêng để tạ ơn: ngày Tết trâu được nghỉ cày, được tắm rửa, cho ăn ngon, chuồng được dọn sạch; nhiều nơi cúng chuồng trâu dịp cuối năm; một số dân tộc miền núi phía Bắc như Tày, Nùng, Giáy có ngày lễ dành riêng cho trâu sau mùa cấy.
Các tục này xuất phát từ một thực tế đơn giản: trước khi có máy cày, sức trâu quyết định nhà có cày kịp vụ hay không. Câu "con trâu là đầu cơ nghiệp" nói đúng điều ấy. Bài dưới mô tả các tục đối đãi với trâu ngày Tết ở đồng bằng, lễ mừng trâu ở vùng núi, ý nghĩa thực tế của chúng, và những gì còn lại khi máy đã thay trâu ở phần lớn đồng ruộng, kèm gợi ý để gia đình ghi lại ký ức về con trâu của nhà mình trước khi người kể không còn.
Vì sao con trâu được đối đãi như người trong nhà
Ở đồng bằng Bắc Bộ trước khi cơ giới hoá, một con trâu cày khoẻ là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình sau đất và nhà. Không có trâu, nhà phải đi thuê, đi đổi công, và thường cày muộn hơn hàng xóm, lỡ thời vụ. Mất một con trâu vì ốm hay vì lũ có thể làm cả nhà túng thiếu nhiều năm.
Trâu cũng gắn bó với người hơn mọi vật nuôi khác. Trẻ con chăn trâu từ năm, sáu tuổi; người lớn cày cùng trâu từ tờ mờ sáng; trâu biết tiếng gọi của chủ, biết đường về chuồng. Ca dao "Trâu ơi ta bảo trâu này, trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta" cho thấy người nông dân nói với trâu như nói với bạn cùng làm, có hứa hẹn, có động viên.
Vì thế, những tục đối đãi tốt với trâu không phải là sự cầu kỳ. Chúng là cách gia đình bày tỏ sự biết ơn với một bạn lao động, đồng thời có lý do rất thực tế: trâu được nghỉ ngơi, ăn tốt thì khoẻ, mùa sau cày bền.
Trâu ăn Tết ở làng đồng bằng: những việc nhà nông thường làm
Mỗi làng, mỗi nhà một khác, nhưng từ lời kể của người cao tuổi ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, có thể gom lại những việc thường gặp theo thứ tự thời gian:
- Những ngày cuối tháng Chạp, cày xong đợt cuối, trâu được dắt ra ao hoặc sông tắm kỹ, kỳ cọ cho sạch bùn đất bám suốt mùa.
- Chuồng trâu được dọn sạch phân, thay rơm lót mới, sửa lại tấm phên chắn gió vì những ngày Tết thường rét đậm.
- Dịp tất niên, nhiều nhà thắp hương ở chuồng trâu hoặc đặt một lễ nhỏ, như cách báo cho cả nhà biết năm cũ khép lại, trâu cũng được nghỉ.
- Trong những ngày Tết, trâu không phải cày kéo. Nhà nào có điều kiện cho trâu ăn cỏ non cắt sẵn, rơm khô sạch, có nhà nấu cháo cám, thêm muối cho trâu.
- Ngày khai canh đầu năm, trâu được dắt ra ruộng cày vài đường đầu tiên, mở đầu một mùa làm việc mới cùng chủ.
Nhìn lại các bước, phần lớn là chăm sóc thực tế: tắm, dọn chuồng, giữ ấm, cho ăn tốt. Nghi thức chỉ là lớp mỏng bên ngoài, còn cốt lõi là giữ sức khoẻ cho trâu qua mùa rét.
Trẻ chăn trâu những ngày Tết
Trong ký ức của nhiều người lớn lên ở nông thôn trước thập niên 1990, Tết là lúc trẻ chăn trâu được giao việc nhẹ hơn mà vui hơn. Trâu không phải cày, nên trẻ dắt trâu ra bãi đê, bờ sông gặm cỏ, rồi tụ lại đốt lửa, nướng khoai, thả diều trên đê.
Những ngày rét, việc của trẻ là giữ cho trâu không bị gió lùa: dắt trâu về chuồng sớm, lùa vào chỗ khuất gió, lấy rơm khô lót thêm. Ông bà dặn kỹ không để trâu ăn cỏ đẫm sương muối sáng sớm, vì trâu dễ đau bụng. Lời dặn ấy hoá ra trùng với kinh nghiệm chăn nuôi ngày nay về giữ ấm và tránh cho gia súc ăn cỏ lạnh, ướt vào những đợt rét đậm.
Trẻ chăn trâu cũng là người hiểu tính nết từng con nhất. Con nào hiền, con nào hay húc, con nào thích đầm ao, trẻ đều biết. Khi người lớn kể lại những năm tháng ấy, câu chuyện về trâu thường đi kèm câu chuyện về tuổi thơ, về bạn bè cùng chăn, và về cái Tết nghèo mà đầm ấm ở làng.
Lễ mừng trâu ở vùng núi phía Bắc
Ở một số cộng đồng Tày, Nùng, Giáy ở miền núi phía Bắc, có một ngày trong năm được coi là ngày của trâu, thường đặt sau khi xong việc cấy, khi trâu đã làm việc vất vả nhất. Thời điểm và tên gọi khác nhau giữa các vùng, có nơi gắn với các Tết giữa năm của người Tày, Nùng.
Trong ngày ấy, trâu được nghỉ hẳn, được tắm, được cho ăn cỏ non và có nơi cho ăn cơm nắm, cháo. Người ta kể có nơi buộc một nắm cơm hoặc chiếc bánh nhỏ lên sừng trâu trước khi thả trâu đi ăn, như một món quà. Nghi thức cúng thường giản dị, làm ở chuồng hoặc trong nhà, cảm ơn trâu đã cùng gia đình làm xong mùa cấy.
Lễ mừng trâu ở vùng núi gần với nhịp lao động thực tế hơn tục cho trâu nghỉ Tết ở đồng bằng: nó đặt ngay sau giai đoạn trâu làm việc nặng nhất. Khi muốn tìm hiểu cụ thể, nên hỏi người cao tuổi trong bản về ngày lễ, cách gọi và món ăn, vì mỗi vùng giữ một kiểu và tài liệu viết về lễ này còn ít.
Một gợi ý cho người ghi chép: ngoài ngày lễ, hãy hỏi thêm trâu được cho ăn gì hôm ấy, ai trong nhà làm lễ, trẻ con làm gì, và lễ còn được giữ ở bao nhiêu nhà trong bản. Những con số nhỏ như vậy, ghi kèm năm phỏng vấn và tên bản theo địa giới mới lẫn tên cũ, giúp người đi sau thấy lễ đang mạnh lên hay mờ dần.
Con trâu trong truyện kể, tranh dân gian và lễ của làng
Ngoài những tục trong gia đình, con trâu có mặt khắp các lớp văn hoá nông thôn. Truyền thuyết Trâu vàng hồ Tây kể về con trâu vàng chạy theo tiếng chuông xuống nước, để lại vùng hồ rộng mênh mông ở Hà Nội, là một trong những câu chuyện quen thuộc với người Thăng Long.
Trong tranh Đông Hồ, hình ảnh chú bé chăn trâu thổi sáo, cưỡi trâu thả diều là đề tài được yêu thích, gợi một tuổi thơ gắn với đồng ruộng. Nhiều làng có hội chọi trâu, đua trâu, hay có con trâu được chọn để kéo cày trong lễ hạ điền, Tịch điền.
Ở các vùng Tây Nguyên, trâu từng là con vật quan trọng trong những lễ lớn của cộng đồng; cách tổ chức các lễ này đã thay đổi nhiều theo thời gian và theo quyết định của chính cộng đồng. Điểm chung giữa các vùng là trâu luôn đứng ở chỗ trang trọng của đời sống làng, vừa là sức kéo vừa là biểu tượng của sự sung túc.
Trâu, bò ở miền Trung và Nam Bộ: cùng sự trân trọng, khác cách làm
Ở miền Trung và Nam Bộ, nhà nông dùng cả trâu và bò. Trâu hợp với ruộng sâu, đất sình lầy; bò hợp với đất cát, ruộng cạn và kéo xe. Ở nhiều vùng duyên hải miền Trung, xe bò từng là phương tiện chở lúa, chở rơm quen thuộc, và đôi bò khoẻ là niềm tự hào của gia đình như con trâu ở miền Bắc.
Người Khmer ở An Giang, Cần Thơ (Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (Trà Vinh cũ) nuôi bò kéo cày, kéo bừa, và có hội đua bò nổi tiếng ở vùng Bảy Núi. Cách gia đình chăm đôi bò trước mùa làm ruộng, sau mùa gặt cũng mang tinh thần biết ơn tương tự tục cho trâu nghỉ Tết ở miền Bắc.
Tuy chi tiết khác nhau, điểm chung xuyên suốt các vùng là vật kéo cày không bị coi như công cụ vô tri. Chúng có tên, có chỗ ở tử tế, có ngày nghỉ, có phần ăn ngon vào dịp lễ. Sự trân trọng ấy, nhìn lại hôm nay, là một nền tảng tốt để bàn về đối xử nhân đạo với vật nuôi trong nông nghiệp.
Các tục với con trâu: đọc lại bằng hiểu biết chăn nuôi hôm nay
Nhiều tục cũ dành cho trâu, nếu đọc kỹ, trùng với những điều chăn nuôi hiện đại khuyên làm. Bảng dưới đặt hai bên cạnh nhau.
| Tục cũ | Mục đích theo cách nói dân gian | Ý nghĩa nhìn từ chăn nuôi hôm nay |
|---|---|---|
| Cho trâu nghỉ cày dịp Tết | Trâu cũng phải được ăn Tết | Cho gia súc lao động nặng thời gian hồi sức sau mùa cày |
| Dọn chuồng, thay rơm lót cuối năm | Đón năm mới sạch sẽ | Giảm mầm bệnh, giữ chuồng khô trong mùa rét ẩm |
| Che phên, giữ ấm chuồng | Trâu không bị lạnh ngày Tết | Phòng trâu chết rét, một rủi ro có thật ở miền Bắc mỗi đợt rét đậm |
| Cho ăn cháo cám, thêm muối | Thưởng cho trâu | Bổ sung năng lượng và khoáng khi cỏ tươi khan hiếm mùa đông |
| Tắm trâu ở ao, sông | Trâu sạch sẽ đón Tết | Trâu cần tắm, đầm để điều hoà thân nhiệt và giữ da |
Đây là ví dụ rõ về cách kinh nghiệm chăm sóc vật nuôi được gói vào phong tục để mọi nhà cùng làm, không cần ai giảng giải.
Khi máy thay trâu: tục lệ còn lại gì
Từ cuối thế kỷ 20, máy cày tay, máy làm đất rồi máy gặt đập liên hợp dần thay sức trâu ở đồng bằng. Ở nhiều làng, con trâu cày gần như vắng bóng; trâu nuôi hôm nay chủ yếu để lấy thịt hoặc nuôi theo đàn ở vùng trung du, miền núi.
Theo đó, tục cho trâu nghỉ Tết cũng thưa dần, vì không còn trâu cày để nghỉ. Nhưng ký ức về các tục ấy vẫn sống trong lời kể của người già, trong ca dao, tranh Đông Hồ, và trong những lễ hội còn dùng trâu như Tịch điền, hạ điền, chọi trâu.
Với gia đình muốn giữ ký ức này cho con cháu, một cách đơn giản là ghi lại lời ông bà kể về con trâu của nhà: tên gọi, màu lông, tính nết, mùa nào trâu ốm, năm nào bán trâu. Ví dụ giả định: một học sinh lớp sáu phỏng vấn ông nội về con trâu cái nhà nuôi mười hai năm, rồi viết thành bài kể chuyện cho lớp. Đó là một tư liệu nhỏ nhưng có giá trị thật về nghề nông của một gia đình Việt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa cho trâu nghỉ ngày Tết?
Vì trâu là sức kéo chính của nhà nông, làm việc nặng suốt mùa cày. Những ngày Tết là quãng nông nhàn, trâu được nghỉ, ăn tốt để hồi sức trước vụ chiêm xuân. Tục này vừa là sự biết ơn, vừa là cách chăm sóc thực tế.
Câu "con trâu là đầu cơ nghiệp" có nghĩa là gì?
Câu này nói rằng với nhà nông, con trâu là tài sản nền tảng để làm ăn, vì có trâu mới cày kịp vụ, làm được nhiều ruộng. Trong nhiều gia đình xưa, trâu là thứ giá trị nhất sau đất và nhà.
Lễ mừng trâu của người Tày, Nùng diễn ra vào ngày nào?
Thời điểm khác nhau giữa các vùng, thường sau khi xong việc cấy, khi trâu vừa làm việc nặng nhất. Một số nơi gắn với các Tết giữa năm. Muốn biết chính xác cần hỏi người cao tuổi trong bản, vì tài liệu viết về lễ này còn ít.
Ngày nay ở đồng bằng còn ai cho trâu nghỉ Tết không?
Ở những nơi còn nuôi trâu cày hoặc trâu kéo, nhất là vùng trung du, miền núi, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen cho trâu nghỉ và chăm kỹ dịp Tết. Ở đồng bằng, khi máy đã thay trâu, tục này chủ yếu còn trong ký ức và lời kể.
Truyền thuyết Trâu vàng hồ Tây kể gì?
Truyện kể con trâu vàng nghe tiếng chuông lớn ngân xa, tưởng tiếng mẹ gọi, chạy theo rồi lún xuống, tạo nên vùng hồ rộng ở Hà Nội. Đây là một trong những truyền thuyết quen thuộc về hồ Tây và về hình ảnh con trâu trong văn hoá người Việt.
Có nên đưa trẻ em đến xem trâu ở làng quê không?
Nên, nếu có người lớn đi kèm và giữ khoảng cách an toàn. Trẻ được thấy con vật từng gắn với ông bà, nghe kể chuyện chăn trâu, cày ruộng. Không để trẻ đứng sau lưng hoặc sát sừng trâu, nhất là khi trâu đang ăn hoặc có nghé.