Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông là bốn tiết khí đánh dấu bắt đầu bốn mùa theo lịch cổ phương Đông, rơi khoảng ngày 4/2, 5–6/5, 7–8/8 và 7/11 dương lịch. Mỗi tiết "lập" nằm giữa một điểm phân và một điểm chí, nên mùa theo tiết khí là khoảng ba tháng bao quanh Hạ chí, Đông chí hoặc Xuân phân, Thu phân.
Vì thế Lập thu đến khi trời còn nóng, Lập xuân đến giữa lúc rét. Lý do là nhiệt độ luôn trễ hơn ánh nắng mặt trời khoảng một tháng, do đất và biển cần thời gian để nóng lên, nguội đi. Bài này giải thích cách chia mùa ấy, so với cách chia mùa của khí tượng học, và xem bốn tiết lập khớp đến đâu với nhịp ruộng đồng ba miền.
Ba cách chia bốn mùa và tiết lập nằm ở đâu
Có ít nhất ba cách chia bốn mùa đang được dùng. Cách thứ nhất là theo tiết khí phương Đông: mùa bắt đầu ở tiết lập, giữa mùa là phân hoặc chí. Mùa hạ chạy từ Lập hạ (đầu tháng 5) đến Lập thu (đầu tháng 8), Hạ chí nằm ngay giữa. Theo cách này, mùa hạ là ba tháng mặt trời chiếu mạnh nhất, ngày dài nhất.
Cách thứ hai là mùa thiên văn mà nhiều nước phương Tây dùng: mùa bắt đầu ở phân hoặc chí. Mùa hè bắt đầu từ Hạ chí, khoảng 21/6, kéo đến Thu phân khoảng 23/9. Cách này lệch khoảng sáu tuần so với tiết khí, nên cùng một ngày 1/8, theo tiết khí là cuối hạ, theo thiên văn là giữa hè.
Cách thứ ba là mùa khí tượng, dùng để thống kê số liệu: mỗi mùa gồm ba tháng dương lịch trọn vẹn. Ở Bắc bán cầu, mùa đông là tháng 12, 1, 2; mùa xuân tháng 3, 4, 5; mùa hè tháng 6, 7, 8; mùa thu tháng 9, 10, 11. Cách chia này khớp với nhiệt độ thực tế ở vùng ôn đới hơn cả.
Ba cách không cách nào "sai"; chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau. Tiết khí trả lời "lúc nào nắng nhiều, nắng ít"; mùa thiên văn trả lời "Trái Đất đang ở đâu trên quỹ đạo"; mùa khí tượng trả lời "lúc nào nóng, lúc nào lạnh". Nhầm lẫn xảy ra khi người ta đòi một cách chia trả lời câu hỏi của cách khác.
Độ trễ mùa: vì sao nóng nhất không phải lúc nắng nhất
Ngày dài nhất năm là Hạ chí, khoảng 21/6, nhưng ở Hà Nội tháng nóng nhất thường là tháng 6 – tháng 7; ngày ngắn nhất là Đông chí, khoảng 22/12, nhưng tháng rét nhất lại là tháng 1. Khoảng chênh ấy gọi là độ trễ mùa. Nó tương tự việc buổi trưa mặt trời cao nhất nhưng nhiệt độ cao nhất thường vào khoảng 13 – 14 giờ.
Nguyên nhân nằm ở nhiệt dung: đất, đặc biệt là nước biển, cần thời gian để hấp thụ nhiệt. Sau Hạ chí, dù ngày bắt đầu ngắn đi, mặt đất vẫn nhận nhiều nhiệt hơn lượng toả ra, nên tiếp tục nóng lên thêm vài tuần. Ở vùng gần biển, độ trễ dài hơn; ở sâu trong lục địa, độ trễ ngắn hơn.
Biết độ trễ mùa, người đọc hiểu vì sao tiết khí đặt Lập thu vào đầu tháng 8: đó là lúc ánh nắng bắt đầu yếu đi, dù nhiệt độ chưa giảm. Tên tiết mô tả xu hướng của mặt trời, không mô tả nhiệt độ. Người xưa ở lưu vực Hoàng Hà cũng biết điều này, nên mới có các tiết Tiểu thử, Đại thử sau Hạ chí và Tiểu hàn, Đại hàn sau Đông chí, ghi đúng thời điểm nóng nhất, rét nhất.
Với nhà nông, độ trễ mùa có ý nghĩa thực tế: lúc ngày đã bắt đầu dài ra sau Đông chí vẫn chưa phải lúc an toàn cho mạ, vì rét đậm thường đến vào tháng 1, đầu tháng 2. Người cấy lúa xuân miền Bắc vì thế chờ qua Đại hàn, thậm chí qua Lập xuân, mới cấy rộ.
Bốn tiết lập đặt cạnh thời tiết ba miền
Bảng dưới so mỗi tiết lập với thời tiết thường gặp ở ba miền. Đây là khí hậu trung bình, không phải dự báo năm cụ thể.
| Tiết | Ngày khoảng | Bắc Bộ | Trung Bộ | Nam Bộ |
|---|---|---|---|---|
| Lập xuân | 4/2 | Còn rét, bắt đầu mưa phùn, nồm | Mát, ít mưa, đông xuân đang lớn | Giữa mùa khô, gặt đông xuân |
| Lập hạ | 5–6/5 | Nắng nóng bắt đầu, giông đầu mùa | Gió Lào bắt đầu ở Bắc Trung Bộ | Mưa đầu mùa, chuẩn bị hè thu |
| Lập thu | 7–8/8 | Còn nóng, mưa bão nhiều nhất | Gió Lào cuối mùa, sắp mưa lũ | Giữa mùa mưa, nước bắt đầu lên |
| Lập đông | 7/11 | Đã có gió mùa đông bắc, hanh khô | Cao điểm mưa lũ | Cuối mùa mưa, nước nổi rút |
Chỉ Bắc Bộ có bốn mùa tương đối rõ, và ngay cả ở đây các tiết lập vẫn đến sớm hơn cảm giác mùa thật khoảng một tháng. Ở Trung Bộ và Nam Bộ, bốn tiết lập gần như không mô tả mùa, mà chỉ còn là bốn mốc thời gian chia năm thành bốn phần đều.
Từng tiết lập trong đời sống nhà nông miền Bắc
Lập xuân và Tết. Tết Nguyên đán luôn rơi gần Lập xuân, trước hoặc sau không quá khoảng hai tuần, vì cách xếp tháng giêng trong lịch âm dương. Với nhà nông miền Bắc, đây là khoảng thời gian chuyển từ rét khô sang nồm ẩm, mạ xuân được gieo, ruộng được đổ ải.
Lập hạ và mùa giông. Đầu tháng 5, những cơn giông đầu mùa và nắng nóng bắt đầu. Lúa xuân đang trổ, chín; nhà nông lo gặt cho kịp trước những đợt mưa lớn và nắng gắt giữa hè.
Lập thu và mùa bão. Đầu tháng 8 là giữa mùa mưa bão ở Bắc Bộ, lúa mùa đang đẻ nhánh. Câu thơ, bài hát về "mùa thu Hà Nội" thường nói về tháng 9 – tháng 10, khi hơi lạnh đầu mùa đã về, muộn hơn Lập thu gần hai tháng.
Lập đông và gió bấc. Đầu tháng 11 thường đã có vài đợt gió mùa đông bắc, trời hanh khô. Đây là mùa gặt mùa xong, trồng cây vụ đông, chuẩn bị gieo mạ cho vụ xuân năm sau.
Những hiểu lầm quanh bốn tiết lập
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi tiết lập là lúc thời tiết đổi ngay lập tức. Có người thấy Lập thu mà trời vẫn nóng thì cho rằng "năm nay thời tiết bất thường". Thật ra trời vẫn nóng sau Lập thu là chuyện bình thường hằng năm, do độ trễ mùa và do khí hậu Việt Nam khác vùng sinh ra tiết khí.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng Lập xuân là ngày đầu năm. Trong lịch âm dương, năm mới bắt đầu từ mùng một Tết; Lập xuân chỉ là ngày bắt đầu mùa xuân theo tiết khí. Tuy nhiên trong một số hệ tính toán cổ, năm được tính từ Lập xuân, nên có khi hai khái niệm bị trộn lẫn. Với người làm ruộng, điều cần biết là Lập xuân luôn quanh ngày 4/2, còn Tết thì xê dịch.
Hiểu lầm thứ ba là gán cho ngày giao tiết lập những kiêng kỵ hay ý nghĩa may rủi. Đó là lớp tín điều bồi thêm, không có trong ý nghĩa nông lịch. Ý nghĩa thực của tiết lập là mốc chuyển của ánh nắng mặt trời; cái gì vượt ra ngoài điều đó nên được hiểu như phong tục, không phải tri thức về mùa.
Vì sao Tết luôn rơi gần Lập xuân
Nhiều người thắc mắc vì sao Tết Nguyên đán, một ngày theo trăng, lại luôn quanh quẩn gần Lập xuân, một ngày theo mặt trời. Câu trả lời nằm ở quy tắc xếp tháng của lịch âm dương. Tháng chứa tiết Đông chí luôn được gọi là tháng mười một âm lịch. Đếm tiếp hai tháng, cộng thêm tháng nhuận nếu có, sẽ đến tháng giêng.
Vì Đông chí cố định quanh ngày 22/12, mùng một tháng giêng bị "neo" trong một khoảng hẹp, thường từ khoảng 21/1 đến khoảng 20/2 dương lịch. Lập xuân, quanh ngày 4/2, nằm ngay giữa khoảng ấy. Nói cách khác, người xưa đã chọn đầu năm âm lịch sao cho nó gần với đầu mùa xuân theo mặt trời, để năm mới và mùa mới đi cùng nhau.
Với nhà nông, sự neo này có ý nghĩa: dù Tết sớm hay muộn, nó không bao giờ trôi vào giữa mùa gặt hè hay mùa lũ. Tết luôn ở chỗ giao giữa mùa lạnh và mùa ấm, lúc việc đồng tương đối nhàn ở miền Bắc, nên "tháng giêng là tháng ăn chơi" mới có thể thành nếp chung của cả vùng đồng bằng.
Vì sao người Việt vẫn nói bốn mùa dù khí hậu khác
Ở Nam Bộ và phần lớn Trung Bộ, khí hậu thực tế chỉ có hai mùa mưa và khô, nhưng tiếng Việt vẫn giữ trọn bộ xuân, hạ, thu, đông. Lý do một phần là văn chương: thơ ca, sách vở, lịch in đều dùng bốn mùa theo truyền thống chung của vùng văn hoá chữ Hán. Một phần khác là người Việt khởi nghiệp ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi bốn mùa tương đối rõ, rồi mang ngôn ngữ ấy theo khi mở đất về phương Nam.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày ở miền Tây, người ta nói "mùa mưa", "mùa nắng", "mùa nước nổi" nhiều hơn "mùa thu", "mùa đông". Đó là cách ngôn ngữ đời thường tự điều chỉnh theo khí hậu thật, trong khi ngôn ngữ văn chương vẫn giữ khung bốn mùa. Hai lớp ngôn ngữ ấy cùng tồn tại mà không mâu thuẫn, cũng như bốn tiết lập cùng tồn tại với mùa mưa, mùa khô trong cuốn lịch của người miền Nam.
Dùng bốn tiết lập để dạy trẻ hiểu mùa
Bốn tiết lập là một cách hay để giúp trẻ hiểu vì sao có mùa. Một hoạt động đơn giản là ghi lại mỗi tuần giờ mặt trời mọc, lặn và nhiệt độ buổi trưa trong một năm học. Đến cuối năm, trẻ sẽ tự thấy độ dài ngày cao nhất quanh Hạ chí, còn nhiệt độ cao nhất đến muộn hơn vài tuần. Đó là độ trễ mùa, được khám phá bằng chính số liệu tự đo.
Hoạt động thứ hai là so sánh bốn tiết lập với cây trong sân trường hay quanh nhà: cây bàng thay lá lúc nào, cây phượng nở hoa lúc nào, cây xoan ra lộc lúc nào. Trẻ sẽ thấy cây đi theo nhiệt độ và mưa của nơi mình ở, không theo tên tiết.
Hoạt động thứ ba là hỏi ông bà: hồi xưa, quanh Lập đông, Lập xuân, làng mình làm gì. Những câu trả lời kết nối khoa học với ký ức gia đình, giúp trẻ thấy nông lịch không phải chuyện sách vở mà là cách ông bà mình sắp xếp cả một năm làm việc. Mục tiêu là hiểu, không phải đánh giá đúng sai từng câu trả lời của trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Lập thu năm nay là ngày nào?
Lập thu hằng năm rơi vào ngày 7 hoặc 8 tháng 8 dương lịch, tuỳ năm. Giờ giao tiết chính xác được ghi trong lịch vạn niên và các bảng tiết khí do cơ quan, nhà xuất bản uy tín phát hành, tính theo giờ Việt Nam.
Vì sao Lập đông rồi mà miền Nam vẫn nóng?
Vì Nam Bộ nằm ở vĩ độ thấp, gần xích đạo, nhận nắng mạnh quanh năm và không chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa đông bắc. Khí hậu ở đây chia hai mùa mưa và khô, nên tiết Lập đông gần như không đi kèm thay đổi nhiệt độ rõ rệt.
Mùa thu Hà Nội bắt đầu từ Lập thu hay từ tháng 9?
Theo tiết khí, mùa thu bắt đầu từ Lập thu đầu tháng 8. Nhưng cảm giác mùa thu Hà Nội với trời trong, hơi se lạnh, gió heo may thường đến từ khoảng tháng 9 – tháng 10, khi gió mùa đông bắc yếu bắt đầu ảnh hưởng. Đó là độ trễ mùa cộng với đặc điểm khí hậu địa phương.
Ngoài bốn tiết lập còn tiết nào đánh dấu mùa?
Có bốn tiết phân và chí: Xuân phân, Hạ chí, Thu phân, Đông chí, nằm giữa mỗi mùa theo tiết khí. Hai tiết phân là lúc ngày và đêm dài gần bằng nhau, hai tiết chí là lúc ngày dài nhất và ngắn nhất. Tám tiết này là khung xương của cả 24 tiết khí.
Ngày Lập xuân có ý nghĩa gì với nhà nông hôm nay?
Với nhà nông miền Bắc, Lập xuân vẫn là mốc nhắc rằng mùa cấy lúa xuân đang tới, thường khớp với khoảng thời gian rét đậm dần qua. Lịch cụ thể ngày nay theo khuyến cáo thời vụ của địa phương, nhưng Lập xuân vẫn là mốc dễ nhớ để hình dung.