Lúa nổi An Giang: cây lúa mọc theo con nước lũ và nếp làm ruộng mùa nước nổi

Lúa nổi là loại lúa có thân vươn dài theo mực nước lũ, mỗi năm làm một vụ trên những cánh đồng ngập sâu mùa nước nổi ở đầu nguồn sông Cửu Long, nay còn chủ yếu ở vùng Tri Tôn, Tịnh Biên thuộc An Giang. Lúa được gieo khi ruộng còn khô, lớn lên cùng nước lũ suốt mấy tháng, thân có thể dài vài mét, và được gặt bằng xuồng khi nước bắt đầu rút.

Từng có thời lúa nổi phủ rộng nhiều vùng trũng ở đồng bằng sông Cửu Long. Khi đê bao chống lũ được đắp để làm hai, ba vụ lúa mỗi năm, diện tích lúa nổi thu hẹp nhanh. Bài này kể lại hệ canh tác thuận lũ ấy: nó vận hành ra sao, ai làm, nó gắn với mùa nước nổi thế nào và vì sao nhiều người muốn giữ nó lại.

Vì sao cây lúa "nổi" được

Lúa nổi thực ra không nổi trên mặt nước như bèo. Đặc điểm của nó là thân lúa có khả năng vươn dài rất nhanh khi nước dâng, nhiều khi mỗi ngày dài thêm vài phân, để ngọn lá luôn nhô khỏi mặt nước mà quang hợp. Các đốt thân phía dưới mọc rễ phụ trong nước để hút dinh dưỡng. Khi nước rút, thân lúa dài nằm rạp xuống ruộng, chỉ có phần đầu ngóc lên trổ bông.

Các nhà nông học xếp lúa nổi vào nhóm lúa nước sâu, đã thích nghi qua nhiều thế hệ chọn lọc với vùng ngập lũ kéo dài. Lúa nổi cũng có mặt ở vùng ngập sâu của Bangladesh, Thái Lan, Campuchia. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nó gắn với những vùng trũng nhất, nơi mùa lũ nước có thể ngập ruộng sâu hơn đầu người.

Nhờ khả năng ấy, lúa nổi là cây trồng hiếm hoi sống được ở những cánh đồng mà các giống lúa thông thường sẽ chết ngập. Người nông dân xưa không chống lũ ở những vùng này, mà chọn cây lúa sống cùng lũ.

Một vụ lúa nổi diễn ra thế nào

Lịch cụ thể lệch theo từng năm, từng cánh đồng và mức lũ, nhưng nhịp chung của vụ lúa nổi có thể hình dung như sau:

• Cuối mùa khô (khoảng tháng 4–5 dương lịch): làm đất và gieo hạt trên ruộng khô, có nơi cày bằng trâu bò, có nơi gieo vãi rồi bừa lấp. Hạt nằm chờ mưa đầu mùa để nảy mầm.
• Mùa mưa đầu (khoảng tháng 5–7): mạ lên nhờ nước mưa, cây kịp cứng cáp trước khi lũ về.
• Mùa nước nổi (khoảng tháng 8–10): nước lũ từ thượng nguồn sông Mê Công tràn về, ruộng ngập dần. Lúa vươn theo nước. Người trồng gần như không phải làm gì thêm ngoài trông chừng.
• Nước rút (khoảng tháng 11–12): lúa trổ bông, chín. Người ta chèo xuồng vào ruộng cắt bông, hoặc chờ nước cạn thêm rồi gặt trên ruộng sình.
• Sau gặt: rơm rạ dài để lại trên đồng mục thành phân, hoặc được gom làm thức ăn cho bò, lợp chuồng. Ruộng nghỉ qua mùa khô tới vụ sau.

Một vụ lúa nổi kéo dài khoảng sáu, bảy tháng, gần gấp đôi một vụ lúa ngắn ngày. Năng suất thấp hơn nhiều so với lúa thâm canh, nhưng đổi lại rất ít phải đầu tư thêm, và ruộng được nước lũ rửa, bồi tự nhiên mỗi năm.

Mùa nước nổi: lúa, cá và đời sống vùng đầu nguồn

Lúa nổi không đứng một mình mà là một phần của cả hệ sống mùa nước nổi. Khi lũ tràn đồng, cá theo nước vào ruộng lúa đẻ trứng, kiếm ăn trong đám thân lúa ngập. Mùa nước nổi là mùa cá linh, cá chốt, cá rô, cá lóc, tôm tép; cũng là mùa bông điên điển vàng ven kênh, bông súng trên ruộng ngập. Người dân vùng đầu nguồn sống bằng cả lúa lẫn cá.

Nhiều nghề phụ ăn theo mùa nước: đặt lọp, giăng câu, kéo vó, đi hái bông súng, đóng xuồng, sửa xuồng. Trẻ con vùng lũ biết bơi, biết chèo xuồng từ nhỏ. Ruộng lúa nổi gần như không dùng thuốc trừ sâu, nên được xem là nơi cá đồng sinh sản an toàn, điều mà những người làm lúa nổi hay nhắc khi kể về giá trị của nó.

Khi nước rút, phù sa và xác thực vật để lại một lớp màu mỡ trên ruộng. Đó là lý do người già ở vùng lũ quen nói lũ vừa là nỗi lo vừa là "lộc": năm lũ nhỏ, cá ít, ruộng kém màu; năm lũ vừa, cá nhiều, ruộng được bồi.

Ai giữ lúa nổi đến hôm nay

Ở vùng Bảy Núi thuộc An Giang, nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống cùng người Kinh, những cánh đồng lúa nổi còn sót lại tập trung quanh các vùng trũng của Tri Tôn và Tịnh Biên. Nhiều gia đình Khmer có truyền thống làm lúa nổi qua nhiều đời, coi gạo lúa nổi là gạo quen của bữa cơm nhà và của các dịp lễ.

Từ những năm 2010, các nhà khoa học ở An Giang cùng nông dân địa phương đã triển khai những mô hình giữ lúa nổi, kết hợp lúa nổi với nuôi cá, trồng rau màu trên ruộng mùa khô, đồng thời tìm cách đưa gạo lúa nổi vào những thị trường đánh giá cao loại gạo canh tác thuận tự nhiên. Đây là nỗ lực bảo tồn đáng chú ý vì nó dựa trên kinh nghiệm của chính người trồng.

Gạo lúa nổi thường được mô tả là hạt to, nhiều giống có màu nâu đỏ khi để nguyên cám, nấu cơm dẻo vừa, thơm mùi rơm. Nhiều người miền Tây dùng gạo này nấu cơm, nấu cháo hoặc làm bánh. Ngoài giá trị lương thực, lúa nổi còn là nguồn gen quý về khả năng chịu ngập mà các nhà chọn giống quan tâm.

Những hiểu lầm hay gặp về lúa nổi

"Lúa nổi là giống lúa hoang." Lúa nổi là lúa trồng, được người nông dân chọn giữ hạt giống qua nhiều đời. Nó khác lúa ma, lúa hoang mọc tự nhiên ở ven đầm. Người làm lúa nổi để dành hạt giống từ vụ trước, có nhà giữ cùng một dòng giống qua mấy thế hệ.

"Lúa nổi mọc trên mặt nước, không cần đất." Rễ chính của lúa nổi vẫn bám đất ruộng. Cây phải được gieo và mọc lên từ ruộng khô trước khi lũ về; nếu lũ về quá sớm khi cây còn non, lúa có thể chết. Vì vậy thời điểm gieo là kinh nghiệm quan trọng nhất của người làm lúa nổi.

"Làm lúa nổi là không chịu đổi mới." Cách nhìn này bỏ qua điều kiện cụ thể. Ở những vùng ngập rất sâu và kéo dài, trước khi có đê bao, lúa nổi gần như là lựa chọn duy nhất để có lúa trong mùa nước. Ngày nay giữ lúa nổi là một lựa chọn có cân nhắc về sinh thái, sức đất và giá trị riêng của sản phẩm.

"Lúa nổi nào cũng giống nhau." Trước đây đồng bằng sông Cửu Long có nhiều giống lúa nổi khác nhau, khác về màu hạt, độ dài thân, khả năng chịu nước. Phần lớn đã mất cùng với diện tích. Những giống còn lại được các nhà khoa học và nông dân ở An Giang lưu giữ, coi như một nguồn gen cần bảo tồn.

Lúa nổi trong ký ức đồng bằng

Theo lời kể của người cao tuổi và các tài liệu nông nghiệp cũ, lúa nổi từng xuất hiện ở nhiều vùng trũng của đồng bằng sông Cửu Long, nhất là những vùng ngập sâu ở đầu nguồn như Đồng Tháp Mười và tứ giác Long Xuyên. Những người khẩn hoang đầu tiên đến các vùng này gặp mùa lũ ngập trắng đồng nhiều tháng; trước khi có kênh rạch, đê bao, cây lúa sống được với nước sâu là chỗ dựa lương thực quan trọng.

Nhiều câu chuyện của các gia đình miền Tây còn giữ hình ảnh mùa gặt lúa nổi: cả nhà chèo xuồng ra đồng, người cầm phảng, người ôm bó lúa đặt vào lòng xuồng, xuồng đầy lại chèo về đổ lên bờ. Gặt lúa nổi vất vả vì thân lúa dài, nằm rạp, rối vào nhau; người gặt phải tìm bông mà cắt. Đổi lại, lúc ấy cũng là lúc cá đồng nhiều nhất trong năm, nên mùa gặt cũng là mùa có cá ăn.

Những ký ức ấy đang mất dần cùng thế hệ từng làm. Ghi lại lời kể của ông bà về lúa nổi, về mùa nước, về cách giữ giống là một cách đơn giản để giữ phần lịch sử này cho các thế hệ sau.

Lúa nổi và lúa thâm canh trong đê bao

Để hiểu vì sao lúa nổi thu hẹp, cần đặt nó cạnh hệ canh tác đã thay thế nó:

Nhìn vào năng suất, lựa chọn của người nông dân những thập niên qua là dễ hiểu: hai, ba vụ lúa mỗi năm nuôi gia đình tốt hơn một vụ lúa nổi. Nhưng khi đê bao khép kín nhiều năm, một số vùng gặp vấn đề ruộng thiếu phù sa, đất bạc màu dần, và cá đồng mất nơi sinh sản. Vì vậy ở một số nơi, người ta đã chủ động mở đê cho lũ vào ruộng một vụ trong năm.

Lúa nổi còn ý nghĩa gì với nghề nông hôm nay

Lúa nổi là một ví dụ rõ về tư duy "thuận thiên" của người nông dân đồng bằng sông Cửu Long: không đối đầu với lũ mà chọn cây trồng sống được với lũ. Những năm gần đây, khi nói nhiều đến chuyện thích ứng với biến đổi khí hậu, cách nghĩ này được nhắc lại nhiều, dù không ai đề xuất quay về làm toàn lúa nổi.

Với người làm giáo dục và du lịch nông thôn, một cánh đồng lúa nổi mùa nước là bài học sống động về sinh thái đồng bằng: cây lúa vươn theo nước, cá vào ruộng, người chèo xuồng đi gặt. Với người con miền Tây xa quê, lúa nổi là phần ký ức về mùa nước nổi của ông bà, những năm mà mùa lũ còn là nhịp lớn nhất của đời sống.

Muốn biết lúa nổi có còn trên một cánh đồng cụ thể, cách chắc nhất là hỏi người địa phương trước mùa nước, vì diện tích thay đổi theo từng năm. Khi đến xem, nên đi cùng người trong vùng, không tự ý chèo xuồng vào ruộng lúa của người khác, và nhớ rằng đó là sinh kế thật chứ không chỉ là cảnh để chụp.

Câu hỏi thường gặp

Lúa nổi có thật sự nổi trên mặt nước không?

Không. Gốc lúa nổi vẫn bám dưới đất ruộng. Điều đặc biệt là thân lúa vươn dài rất nhanh theo mực nước lũ để ngọn luôn nhô khỏi mặt nước, các đốt thân dưới nước mọc rễ phụ. Khi nước rút, thân dài nằm rạp xuống ruộng và phần ngọn trổ bông.

Thân lúa nổi dài bao nhiêu?

Tuỳ mức nước lũ từng năm, thân lúa nổi thường dài từ hai đến bốn mét, có khi hơn. Năm lũ cao lúa vươn dài hơn, năm lũ thấp thân ngắn hơn. Vì vậy người ta nói lúa nổi đo mực lũ bằng chính thân mình.

Còn trồng lúa nổi ở đâu?

Theo các nghiên cứu và mô hình bảo tồn trong những năm gần đây, lúa nổi còn chủ yếu ở một số vùng trũng thuộc Tri Tôn và Tịnh Biên, An Giang. Diện tích thay đổi theo từng năm và rất nhỏ so với trước. Ở các vùng khác của đồng bằng sông Cửu Long, lúa nổi gần như đã biến mất.

Vì sao lúa nổi bị thu hẹp?

Lý do chính là đê bao chống lũ được đắp ở nhiều vùng từ cuối thế kỷ 20 để làm hai, ba vụ lúa ngắn ngày mỗi năm, cho sản lượng cao hơn nhiều. Khi lũ không còn vào ruộng, lúa nổi mất điều kiện sống. Lớp người lớn tuổi quen làm lúa nổi cũng ít dần.

Gạo lúa nổi khác gạo thường thế nào?

Gạo lúa nổi thường hạt to, nhiều giống có màu nâu đỏ khi còn nguyên cám, cơm dẻo vừa và thơm mùi rơm. Vì lúa nổi gần như không dùng thuốc trừ sâu và ít phân bón, nhiều người coi đây là loại gạo canh tác thuận tự nhiên. Chất lượng cụ thể tuỳ giống và cách xay xát.

Mùa nào đi xem lúa nổi đẹp nhất?

Khoảng tháng 9 đến tháng 11 là lúc nước nổi cao và lúa vươn dài; cuối mùa, khoảng tháng 11–12, có thể thấy người dân chèo xuồng gặt lúa. Mốc thời gian lệch theo mức lũ từng năm, nên nên hỏi người địa phương trước khi đi.