Nhà nông xưa nuôi chó để giữ nhà, giữ vườn, báo người lạ, và nuôi mèo để giữ thóc lúa khỏi chuột: hai con vật không làm ra sản phẩm như trâu, gà, lợn, nhưng bảo vệ những thứ mà cả năm lao động mới có. Trong một ngôi nhà nông thôn có bồ thóc, chum gạo, gác bếp treo thịt cá, con chó nằm ở cửa và con mèo trên gác là hai người gác thầm lặng.
Sự quen thuộc ấy để lại nhiều dấu vết trong tiếng Việt và văn hoá: câu "chó treo mèo đậy", bức tranh Đông Hồ "Đám cưới chuột", những con chó đá ngồi ở cổng làng, ngõ xóm. Bài này kể vai trò của chó và mèo trong nhà nông, giải nghĩa các câu tục ngữ quen, và nhìn lại vì sao con mèo gắn với kho lúa từ hàng nghìn năm trước, không chỉ ở Việt Nam.
Con chó trong nhà nông: người gác cổng và bạn ra đồng
Nhà ở nông thôn xưa thường có vườn rộng, rào bằng tre hay cây xanh, cổng mở. Ban đêm, khi cả nhà đã ngủ, con chó là thứ duy nhất phát hiện người lạ, kẻ trộm hay thú rừng lảng vảng. Tiếng chó sủa lan từ nhà này sang nhà khác cũng là cách cả xóm biết có người lạ đi qua.
Ban ngày, chó theo người ra đồng, nằm ở bờ ruộng trông áo, trông gói cơm, có con theo trẻ đi chăn trâu. Chó còn đuổi chuột, đuổi chim, đuổi gà nhà khác vào vườn. Ở những vùng có thú hoang, chó giúp giữ gà vịt khỏi chồn cáo.
Ở vùng núi, nhiều dân tộc nuôi chó đi rừng, đi nương. Chó dẫn đường, báo động khi gặp rắn, gặp thú, và ở một số nơi từng đi săn cùng người. Những giống chó bản địa ở vùng cao phía Bắc, hay chó Phú Quốc ở đảo phía Nam, được biết đến vì nhanh nhẹn, khôn và trung thành với chủ.
Chi phí nuôi chó ở nhà nông xưa rất thấp: chó ăn cơm thừa, xương cá, nước cháo. Chính vì thế gần như nhà nào cũng có ít nhất một con, và chó trở thành thành viên quen thuộc nhất trong sân nhà sau con gà.
Con mèo và bồ thóc: người giữ kho lúa
Thóc là tài sản cả năm của nhà nông, được cất trong bồ, cót, chum, vựa, thùng gỗ. Chuột là kẻ thù lớn nhất của kho thóc: chúng ăn, cắn thủng bao, làm bẩn thóc gạo, và sinh sản rất nhanh. Một tổ chuột trong bồ thóc qua một mùa có thể làm hao một phần đáng kể lương thực của gia đình.
Con mèo là cách chống chuột rẻ và bền nhất của nông dân xưa. Mèo ngủ trên gác, trên bồ thóc, đi tuần trong bếp ban đêm, và chỉ riêng mùi mèo cũng khiến chuột dè chừng. Nhiều nhà nuôi mèo không phải để chơi mà vì cần nó giữ kho.
Mối quan hệ giữa mèo và kho lúa có lịch sử rất dài. Các nhà khảo cổ cho rằng mèo được thuần hoá gắn với những cộng đồng nông nghiệp đầu tiên ở vùng Cận Đông, nơi kho ngũ cốc thu hút chuột và chuột thu hút mèo hoang. Một ngôi mộ trên đảo Síp, được công bố năm 2004, có bộ xương mèo chôn cạnh người, niên đại khoảng chín nghìn năm rưỡi trước, là một trong những bằng chứng sớm về quan hệ người và mèo.
Ở Việt Nam, mèo có mặt trong làng từ bao giờ thì chưa có tư liệu chắc chắn, nhưng việc mèo gắn với nhà nông trồng lúa là điều dễ hiểu theo cùng logic ấy: nơi nào có kho thóc, nơi ấy cần mèo.
Bồ thóc, cót, chum: nhà nông xưa cất thóc thế nào
Để hiểu vì sao con mèo quan trọng, cần nhìn cách nhà nông cất thóc. Sau khi phơi khô, quạt sạch, thóc được đổ vào bồ đan bằng tre, nứa, trát bên ngoài bằng đất trộn phân trâu hoặc bùn để kín hạt; nhà khá hơn có cót quây tròn đặt trên nền lót cao, hay thùng gỗ, vựa gỗ có nắp. Gạo giã xong cho vào chum, vại sành đậy nắp. Thóc giống được cất riêng, nhiều nhà treo bó lúa giống trên gác bếp cho khói hun khô và chống mọt.
Tất cả những cách cất ấy đều có một kẻ thù chung là chuột. Bồ tre trát đất bị chuột khoét lỗ ở chân; cót đặt sát đất thì chuột đào từ dưới lên; bao tải để góc nhà thì chuột cắn thủng trong một đêm. Người ta kê bồ lên chân gạch, chân gỗ, quét vôi quanh chân, đặt bẫy tre ở góc, nhưng không cách nào giữ được bằng một con mèo nằm canh trên nóc bồ.
Ngoài chuột trong nhà còn có chuột đồng phá lúa ngoài ruộng, nhất là ở đồng bằng sông Cửu Long và các vùng chiêm trũng Bắc Bộ. Nhiều làng sau mùa gặt tổ chức đi bắt chuột đồng chung, vừa diệt chuột, vừa có thêm món ăn. Mèo nhà không giải quyết được chuột đồng, nhưng giữ được thành quả cuối cùng của cả mùa là hạt thóc trong nhà.
Tục ngữ, thành ngữ về chó và mèo
Hai con vật gần người nhất trong nhà để lại rất nhiều câu nói. Bảng dưới đây giải nghĩa một số câu quen, nhiều câu bắt nguồn trực tiếp từ đời sống bếp núc, kho thóc của nhà nông.
| Câu | Nghĩa | Gốc đời sống |
|---|---|---|
| Chó treo mèo đậy | Cất giữ đồ ăn cẩn thận, mỗi thứ một cách | Đồ ăn phải treo lên cao vì chó với không tới, phải đậy kín vì mèo trèo được. Đây là quy tắc bếp núc thực tế của nhà có nuôi cả hai |
| Chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng | Ở chỗ quen thì hay lên mặt | Chó sủa hăng nhất khi đứng trong sân nhà mình |
| Chó gầy hổ mặt người nuôi | Vật nuôi, người dưới mình không được chăm thì người nuôi mang tiếng | Con chó gầy chạy ngoài ngõ là lời chê thầm với chủ nhà |
| Mèo đàng chó điếm | Kẻ lang thang, không đứng đắn | Mèo bỏ nhà đi hoang, chó nằm ở điếm canh đầu làng, không thuộc nhà nào |
| Mèo mả gà đồng | Kẻ lêu lổng, không nhà không cửa | Mèo hoang sống ở bãi mả, gà hoang sống ngoài đồng, không ai nuôi |
| Mèo khen mèo dài đuôi | Tự khen mình | Quan sát con mèo nằm vắt đuôi, như đang tự ngắm |
Nhiều câu về chó mèo mang nghĩa xấu khi dùng cho người, nhưng gốc của chúng thường là những quan sát rất chính xác về tập tính của con vật, thứ chỉ người sống cùng chúng hằng ngày mới để ý được.
"Đám cưới chuột": chuột, mèo và nỗi lo kho lúa trong tranh dân gian
Một trong những bức tranh Đông Hồ nổi tiếng nhất là "Đám cưới chuột". Tranh vẽ đoàn chuột rước dâu, có chuột cưỡi ngựa, chuột khiêng kiệu, chuột thổi kèn, và ở phía trên là đoàn chuột dâng lễ vật như gà, cá cho một con mèo to lớn. Nhiều cách đọc coi bức tranh là lời châm biếm thói hối lộ, bắt nạt kẻ yếu trong xã hội cũ: muốn yên ổn làm việc của mình thì kẻ yếu phải dâng lễ cho kẻ mạnh.
Đọc từ góc nhà nông, bức tranh còn gợi ra một mối lo rất đời thường: chuột luôn rình kho thóc, và con mèo là thứ đứng giữa lũ chuột với lương thực của gia đình. Việc chọn chuột và mèo làm nhân vật cho một bức tranh treo Tết cho thấy hai con vật này gần gũi đến mức ai xem cũng hiểu.
Trong văn hoá dân gian nhiều nơi còn có quan niệm "chuột cưới vợ" vào những ngày đầu năm, kèm tục kiêng làm động đến chuột trong mấy ngày ấy. Những tục này thuộc tín ngưỡng dân gian của từng vùng, có thể kể như tư liệu văn hoá, không nên hiểu như lời khuyên thực hành.
Ngoài Đông Hồ, mèo và chuột xuất hiện trong nhiều truyện cổ, câu đố, đồng dao của trẻ em, phần lớn đều xoay quanh chuyện mèo rình chuột, chuột trêu mèo, một hình ảnh mà trẻ quê nhìn thấy mỗi tối trong bếp nhà mình.
Chó đá cổng làng: một di sản của làng Bắc Bộ
Ở nhiều làng đồng bằng và trung du Bắc Bộ, đầu ngõ, cổng làng, trước đình hay trước miếu có những bức tượng chó bằng đá, ngồi chầu ra ngoài. Người dân quen gọi là chó đá. Tượng thường đẽo mộc, dáng ngồi, đầu ngẩng, nhiều con đã mòn nhẵn vì mưa nắng qua nhiều đời.
Đặt tượng chó ở cổng là mượn hình ảnh con vật giữ nhà để nói về việc giữ làng, giữ ngõ: con chó thật canh cổng nhà, con chó đá canh cổng làng. Đây là một tục lệ dân gian có lịch sử lâu ở Bắc Bộ, nay được các nhà nghiên cứu văn hoá ghi nhận như một phần của di sản điêu khắc dân gian và cảnh quan làng Việt.
Nhiều con chó đá cổ hiện có giá trị nghiên cứu về kỹ thuật tạc đá và thẩm mỹ dân gian từng vùng. Khi về thăm làng, người xem nên giữ thái độ tôn trọng: không leo trèo, không viết vẽ lên tượng, không di chuyển tượng. Mỗi con chó đá là một phần ký ức của cộng đồng sở tại.
Chó mèo ở nông thôn hôm nay
Vai trò canh giữ vẫn còn. Ở nông thôn, chó vẫn được nuôi để giữ nhà, giữ vườn, giữ trang trại. Mèo vẫn được nuôi ở nhà có kho thóc, kho nông sản. Nhưng khi thóc bán ngay sau gặt hoặc gửi vào kho lớn, nhu cầu giữ kho trong nhà giảm hẳn.
Chuyển từ vật nuôi làm việc sang bạn trong nhà. Cũng như ở thành phố, nhiều gia đình nông thôn nay nuôi chó mèo như thành viên trong nhà, đặt tên, chăm sóc kỹ hơn. Sự thay đổi này là một phần của đời sống nông thôn đang đổi mới.
Tiêm phòng dại là việc bắt buộc. Bệnh dại vẫn là nguy cơ ở nông thôn, nơi chó thường thả rông. Tiêm phòng dại cho chó, mèo theo hướng dẫn của thú y địa phương và rửa vết cắn ngay, đi tiêm ngừa khi bị cắn là điều mọi gia đình cần nhớ.
Giữ chó trong khuôn viên. Chó thả rông ra đường là nguyên nhân của nhiều vụ tai nạn giao thông và cắn người ở nông thôn. Nếp cũ "chó giữ nhà" nay nên hiểu đúng nghĩa: chó ở trong nhà, trong vườn, không chạy ra đường làng.
Ghi lại ký ức về con vật trong nhà. Nhiều người già còn nhớ tên từng con chó, con mèo của nhà mình mấy chục năm trước, nhớ con nào bắt chuột giỏi, con nào đi theo ra đồng. Những câu chuyện ấy là tư liệu đời thường quý cho ai muốn hiểu nếp sống làng quê.
Câu hỏi thường gặp
"Chó treo mèo đậy" nghĩa là gì?
Câu này nói về cách cất đồ ăn trong nhà có nuôi chó và mèo: đồ ăn phải treo lên cao vì chó không với tới, và phải đậy kín vì mèo có thể trèo lên được. Nghĩa rộng là cất giữ cẩn thận, phòng mọi đường, không để kẻ khác có cơ hội lấy mất.
Vì sao mèo được coi là con vật giữ kho lúa?
Vì chuột là loài gây hại lớn nhất cho thóc gạo cất trong nhà, và mèo là kẻ săn chuột tự nhiên. Nuôi mèo giúp giảm chuột mà không tốn thuốc, không tốn công. Các nghiên cứu khảo cổ cũng cho rằng quan hệ người và mèo bắt đầu từ chính các kho ngũ cốc thời nông nghiệp sơ khai.
Tranh "Đám cưới chuột" có ý nghĩa gì?
Cách đọc phổ biến coi đây là tranh châm biếm: chuột phải dâng lễ vật cho mèo để được yên ổn làm đám cưới, ám chỉ cảnh kẻ yếu phải lo lót cho kẻ mạnh. Tranh cũng phản ánh sự gần gũi của chuột và mèo trong đời sống nhà nông xưa.
Chó đá ở cổng làng có từ bao giờ?
Chưa có niên đại chung cho mọi tượng chó đá. Mỗi con được tạc ở thời khác nhau, nhiều con có niên đại vài trăm năm theo đánh giá của các nhà nghiên cứu địa phương. Tục đặt chó đá ở cổng làng, đầu ngõ phổ biến ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ.
Nhà nông xưa có chống chuột bằng cách khác ngoài nuôi mèo không?
Có. Người ta kê bồ thóc trên chân cao, làm chum vại có nắp kín, treo đồ ăn lên xà, đặt bẫy chuột bằng tre, gỗ. Sau gặt, nhiều làng còn tổ chức bắt chuột đồng. Mèo là cách bền nhất, nhưng thường kết hợp với cách cất trữ kỹ.
Có nên để chó ra đồng cùng người như ngày xưa không?
Nếu chó được tiêm phòng, hiền và biết nghe lời chủ thì đi cùng người ra vườn, ra đồng không có gì sai. Nhưng khi đi qua đường làng có xe cộ, nên dắt bằng dây để tránh tai nạn và tránh chó đuổi cắn người khác.