Đổi công, vần công và phường cấy: cách làng quê xưa góp sức làm mùa

Đổi công, có nơi gọi là vần công, là cách các gia đình trong làng góp ngày công làm ruộng cho nhau theo lượt: hôm nay cả nhóm cấy ruộng nhà này, mai cấy ruộng nhà kia, trả nhau bằng công chứ không bằng tiền. Hình thức này giúp làng vượt qua những ngày cao điểm cấy, gặt khi mỗi nhà không đủ người, và nó tồn tại ở hầu khắp các vùng, từ đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung đến làng của nhiều dân tộc thiểu số.

Bên cạnh đổi công còn có phường cấy, phường gặt, những nhóm thợ cấy, thợ gặt đi làm thuê theo mùa. Bài này giải thích từng hình thức, những luật ngầm giữ cho việc đổi công công bằng, và điều gì còn lại khi máy móc đã thay sức người.

Vì sao làng xưa cần đổi công

Cấy và gặt là hai việc vừa nặng vừa gấp. Mạ đã đến tuổi phải cấy kịp, để lâu mạ già, lúa kém; lúa đã chín phải gặt kịp trước mưa, để lâu hạt rụng, lúa đổ. Một gia đình năm, sáu người, trừ trẻ nhỏ và người già, thường chỉ có hai ba lao động chính, không thể tự cấy hay gặt hết ruộng trong vài ngày đẹp trời.

Thuê người là một cách, nhưng không phải nhà nào cũng có tiền hay thóc dư để thuê, nhất là khi lúc cần thuê lại trùng với lúc giáp hạt. Đổi công giải quyết bài toán ấy: thay vì trả công bằng tiền, các nhà trả nhau bằng chính sức lao động, trong cùng một mùa hoặc gối sang mùa sau.

Có một lợi ích nữa ít được nhắc: làm đông người thì nhanh và vui hơn. Một nhóm năm, bảy người cấy một mẫu ruộng trong buổi sáng, vừa làm vừa nói chuyện, hò hát, làm cho việc nặng nhẹ đi. Nhiều người già kể rằng chính những buổi đổi công là lúc họ biết hết chuyện của làng.

Nhìn rộng hơn, đổi công là lời giải cho một bài toán mà mọi xã hội nông nghiệp đều gặp: nhu cầu lao động dồn vào vài tuần cao điểm, còn lại cả năm thì thừa người. Khi không có thị trường lao động phát triển hay máy móc, cộng đồng tự phân bổ sức người theo lượt. Nhiều nền nông nghiệp lúa nước khác ở châu Á cũng có những tập quán làm chung theo lượt tương tự, với tên gọi và luật lệ riêng.

Những luật ngầm giữ cho đổi công công bằng

Công đổi công, ngày đổi ngày. Đơn vị trao đổi là ngày công hoặc buổi công. Nhà nhận bao nhiêu công thì trả lại bấy nhiêu, thường không cần ghi chép mà nhớ bằng lòng tin.

Sức ngang sức. Một công cày bằng trâu được tính khác với một công cấy tay. Người lớn khoẻ đổi với người lớn khoẻ; nếu một bên cử trẻ hoặc người yếu, các nhà thoả thuận bù thêm.

Nhà chủ lo bữa ăn. Ngày đổi công ở ruộng nhà ai, nhà đó lo bữa cơm, nước uống, có khi thêm bữa phụ. Bữa ăn không phải tiền công nhưng là phép lịch sự bắt buộc, và nhà nào lo bữa ăn chu đáo thường được mọi người nhiệt tình hơn.

Thứ tự theo ruộng chín trước. Nhóm thường làm ruộng nào chín trước, cấy được trước thì làm trước, thay vì theo thứ tự nhà. Điều này cần thương lượng và nhường nhau.

Không bỏ lượt. Nhận công của người ta mà không trả lại là điều bị cả làng chê. Trong cộng đồng nhỏ, tiếng xấu ấy theo cả nhà nhiều năm và là sức ép đủ mạnh để giữ lời.

Phường cấy, phường gặt: khi sức lao động đi theo mùa

Khác với đổi công là trao đổi ngang giữa các nhà, phường cấy, phường gặt là nhóm người làm thuê theo mùa. Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều phụ nữ nghèo hoặc ít ruộng lập thành phường, nhận cấy thuê cho các nhà nhiều ruộng trong và ngoài làng, trả công bằng tiền hay thóc.

Do thời vụ lệch nhau giữa các vùng, có những đoàn người đi cấy, đi gặt từ vùng này sang vùng khác: vùng gặt sớm xong thì xuống vùng gặt muộn. Những chuyến đi ấy để lại dấu trong ca dao, như hình ảnh người đi cấy thuê xa nhà, mong gặt xong về quê. Chúng cũng là kênh trao đổi giống lúa, kinh nghiệm và câu hò giữa các vùng.

Phường cấy thường có người đứng đầu, đi nhận việc, chia phần, giữ kỷ luật trên đồng. Tiếng hò cấy của các phường không chỉ để vui mà để giữ nhịp, cho cả hàng người cấy đều tay, không ai bị bỏ lại phía sau. Đây là một dạng tổ chức lao động tự phát rất hiệu quả, tồn tại hàng trăm năm trước khi có bất kỳ hình thức tổ chức sản xuất hiện đại nào.

Nhà thuê phường cấy thường chọn phường quen, cấy đều tay, ít bỏ sót khóm mạ, vì cấy ẩu thì lúa thưa, cả vụ thiệt. Ngược lại, phường cũng chọn nhà thuê sòng phẳng, cơm nước tử tế. Quan hệ thuê mướn này kéo dài nhiều năm, có khi nhiều đời, và cũng dựa trên tiếng tăm trong vùng không kém gì đổi công.

Bữa cơm và câu hò trong ngày đổi công

Bữa cơm ngày đổi công là phần được nhớ lâu nhất. Nhà chủ ruộng thường dậy từ khuya nấu cơm, kho cá, luộc rau, muối dưa, có nhà khá thì thêm đĩa thịt. Cơm được gánh ra đồng trong thúng, nồi đất, ấm nước chè xanh hay nước vối để ở bờ ruộng. Mọi người rửa tay ở mương, ngồi trên bờ ăn, nghỉ một lát rồi làm tiếp.

Mâm cơm đổi công phải tươm tất vừa đủ: quá sơ sài thì bị chê keo kiệt, quá thịnh soạn thì các nhà sau ngại vì phải đáp lại tương xứng. Sự cân bằng đó là một luật ngầm tinh tế, cho thấy làng xưa không chỉ trao đổi sức lao động mà còn trao đổi thể diện và tình cảm.

Câu hò, câu hát làm cho buổi làm chung có nhịp. Ở Bắc Bộ có hò cấy, ở Bắc Trung Bộ có hò giã gạo, hò đập lúa, ở Nam Bộ có hò cấy, hò đối đáp trên đồng. Người hò cái cất câu, cả nhóm đáp, tay làm theo nhịp. Nhiều làn điệu dân ca nay được biểu diễn trên sân khấu có gốc từ những buổi lao động chung như thế, khi tiếng hát là công cụ giữ nhịp chẳng kém gì chiếc liềm hay cây mạ.

Đổi công ở các vùng và các cộng đồng

Đổi công không phải đặc sản riêng của người Kinh đồng bằng. Mỗi vùng có tên gọi và cách làm riêng; bảng dưới đưa vài nét chung, mô tả ở mức khái quát vì tập quán khác nhau theo từng làng, bản.

Điểm chung của các hình thức này là dựa trên lòng tin và quan hệ lâu dài trong cộng đồng nhỏ. Ở đâu cộng đồng còn gắn bó, đổi công còn tồn tại lâu hơn, kể cả khi đã có máy.

Đổi công dựng nhà, đám việc: mở rộng ra ngoài ruộng

Tinh thần đổi công không chỉ dùng cho ruộng. Khi một nhà dựng nhà, lợp lại mái rạ, đào ao, cả xóm đến giúp, và nhà đó sẽ giúp lại khi đến lượt người khác. Ở các bản miền núi, dựng nhà sàn là việc của cả bản: người lên rừng lấy gỗ, người chẻ lạt, người dựng cột, kết thúc bằng bữa cơm chung.

Đám cưới, đám giỗ, đám tang ở làng cũng vận hành theo logic tương tự. Người trong xóm đến nấu nướng, dựng rạp, mượn bàn ghế, bát đĩa của nhau; nhà có việc ghi nhớ để đi lại. Nhiều người gọi đó là "nghĩa xóm". Đó là mạng lưới an sinh không chính thức, giúp gia đình vượt qua những lúc cần nhiều người hay nhiều tiền cùng lúc.

Hiểu điều này giúp người ở phố hiểu vì sao về quê đám việc lại đông người đến thế, và vì sao người quê coi trọng việc "đi lại" với nhau. Người đi làm xa lâu năm không về giúp đám việc của xóm, đến lượt nhà mình có việc thường thấy vắng hơn, không phải vì giận mà vì sợi dây trao đổi đã lỏng. Đó không chỉ là phép lịch sự mà là cách duy trì một hệ thống trao đổi sức lao động đã có từ rất lâu.

Khi máy cấy, máy gặt về làng: đổi công còn lại gì

Máy gặt đập liên hợp và việc gieo sạ, cấy máy làm nhu cầu đổi công ngoài đồng giảm mạnh ở hầu hết đồng bằng. Một chiếc máy gặt làm xong trong vài giờ việc mà trước đây cả nhóm đổi công làm cả tuần. Người trẻ đi làm xa, nhà còn người già và trẻ nhỏ, việc thuê dịch vụ máy trở nên đơn giản hơn tổ chức đổi công.

Nhưng đổi công không biến mất hẳn. Ở những chân ruộng nhỏ, ruộng bậc thang máy khó vào, ở các bản vùng cao, người ta vẫn làm theo lượt. Và tinh thần ấy chuyển sang những việc khác: giúp nhau dựng nhà, lo đám việc, trông nhà cho nhau khi đi làm ăn xa.

Với người làm du lịch nông thôn hay giáo viên muốn kể cho học sinh về làng xưa, đổi công là một chủ đề đáng kể kỹ, vì nó cho thấy làng Việt không chỉ là một nơi chốn mà là một cách tổ chức đời sống. Khi ghi lại, nên hỏi người già cụ thể: nhóm đổi công nhà mình gồm những nhà nào, ai cày ai cấy, bữa cơm có gì, có lần nào bất hoà không và giải quyết ra sao.

Ở một số làng du lịch nông nghiệp, khách được mời xuống ruộng cấy cùng người dân trong một buổi, có khi kèm bữa cơm trên bờ. Nếu được tổ chức tôn trọng, không biến người làm ruộng thành đạo cụ, đó là cách gần nhất để người ở phố cảm được một buổi đổi công: lưng mỏi, chân lấm, nhưng cả hàng người cùng tiến về cuối thửa ruộng theo một nhịp.

Câu hỏi thường gặp

Đổi công và vần công có khác nhau không?

Về cơ bản là một: các nhà góp ngày công làm cho nhau theo lượt và trả lại bằng công. Tên gọi khác nhau theo vùng, "vần công" hay gặp ở Nam Bộ và một số nơi miền Trung, "đổi công" phổ biến ở Bắc Bộ. Một số nơi có thêm tên riêng theo tiếng địa phương.

Đổi công có ghi chép sổ sách không?

Thường là không. Trong một nhóm nhỏ thân thiết, ai nợ ai mấy công được nhớ trong đầu và cân bằng dần qua các mùa. Khi nhóm lớn hoặc có trao đổi công trâu, công cày, một số người có thể ghi nhanh để tránh nhầm, nhưng gốc rễ của việc đổi công vẫn là lòng tin.

Phường cấy có phải chỉ gồm phụ nữ không?

Phần lớn phường cấy ở Bắc Bộ là phụ nữ vì cấy là việc gắn với phụ nữ trong phân công lao động truyền thống, còn cày bừa là việc của đàn ông. Phường gặt thì có cả nam lẫn nữ. Ở các vùng khác, phân công có thể khác.

Đổi công có liên quan đến các hình thức tổ chức sản xuất sau này không?

Đổi công là tập quán dân gian có trước rất lâu và tồn tại độc lập. Các hình thức tổ chức sản xuất ở các thời kỳ sau có lúc dựa vào kinh nghiệm làm chung của làng, nhưng đó là câu chuyện khác. Bài này chỉ mô tả đổi công như một tập quán của cộng đồng.

Ngày nay ở đâu còn đổi công ngoài đồng?

Ở những vùng ruộng nhỏ, ruộng bậc thang, ruộng trũng mà máy khó vào, và ở nhiều bản vùng cao, đổi công vẫn còn khá phổ biến trong các việc như cấy, gặt, làm nương, dựng nhà. Ở đồng bằng, đổi công chủ yếu còn trong việc dựng nhà và lo đám việc.

Nên kể về đổi công cho trẻ con như thế nào?

Có thể so sánh với việc các bạn cùng lớp giúp nhau trực nhật theo lượt: hôm nay giúp bạn, mai bạn giúp lại. Sau đó kể cụ thể một buổi đổi công ngày xưa với bữa cơm ngoài đồng, câu hò cấy. Hình ảnh cụ thể giúp trẻ nhớ lâu hơn định nghĩa.