Trước khi có đồng hồ, nhà nông Việt dựa vào tiếng gà gáy để biết đêm đã về khuya hay sắp sáng: gà trống gáy vài lượt trong đêm và gáy dồn khi gần rạng đông, người lớn nghe tiếng gà là dậy nấu cơm, cho trâu ăn, chuẩn bị ra đồng. Khoa học ngày nay xác nhận gà gáy sáng không chỉ vì thấy ánh sáng mà do một đồng hồ sinh học bên trong, nên gà gáy được cả trước khi trời hửng.
Bài này kể cách người xưa chia đêm thành canh và nghe tiếng gà, những nghiên cứu giải thích vì sao gà gáy đúng giờ, vì sao gà trống đầu đàn gáy trước, vì sao có gà gáy lúc nửa đêm hay giữa trưa, và tiếng gà trong ca dao, tranh dân gian.
Đêm năm canh và tiếng gà trong làng
Người Việt xưa chia đêm thành năm canh, theo cách tính giờ của phương Đông: canh một bắt đầu khoảng chập tối, canh năm kết thúc lúc trời sáng, mỗi canh dài chừng hai tiếng đồng hồ. Ở làng, có điếm canh đánh mõ hay trống báo canh, nhưng phần lớn gia đình không nghe được tiếng mõ suốt đêm.
Tiếng gà là chiếc đồng hồ có sẵn trong mọi nhà. Người già nói "gà gáy canh tư", "gà gáy canh năm" để chỉ những thời điểm trong khoảng nửa sau của đêm. Nhà nông ra đồng sớm vào mùa cấy, mùa gặt thường dậy khi nghe lượt gà gáy gần sáng, lúc trời còn tối, để kịp làm trong lúc mát.
Câu ca dao "Gió đưa cành trúc la đà, tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương" cho thấy tiếng gà gáy canh đã thành một phần âm thanh đặc trưng của một vùng. Thọ Xương là tên huyện cũ ở kinh thành Thăng Long thời Nguyễn; tiếng gà nơi ấy được đặt ngang với tiếng chuông đền Trấn Vũ trong ký ức về Hà Nội xưa.
Trong văn học trung đại, những chữ "canh gà", "tiếng gà" thường đi với nỗi chờ đợi, thao thức của người phải thức đêm, vì chỉ người không ngủ mới đếm được từng lượt gà gáy. Với nhà nông, tiếng gà lại mang nghĩa thực tế hơn: đã đến giờ dậy làm.
Vì sao gà gáy trước khi trời sáng: đồng hồ sinh học
Câu hỏi tưởng đơn giản này được các nhà khoa học kiểm chứng kỹ khá muộn. Năm 2013, nhóm của Tsuyoshi Shimmura và Takashi Yoshimura ở Đại học Nagoya, Nhật Bản, công bố trên tạp chí Current Biology một nghiên cứu cho thấy gà trống gáy theo nhịp sinh học ngày đêm của chính nó, không đơn thuần phản ứng với ánh sáng.
Trong thí nghiệm, gà trống được nuôi trong điều kiện ánh sáng mờ liên tục, không có bình minh. Gà vẫn gáy theo chu kỳ gần 24 giờ, và tiếng gáy xuất hiện sớm hơn thời điểm "lẽ ra là sáng" một chút. Khi bật đèn hay phát tiếng gà gáy để kích thích, gà phản ứng mạnh nhất vào khoảng thời gian gần sáng theo đồng hồ bên trong của nó.
Nói cách khác, gà trống không đợi ánh sáng mới gáy mà biết trước bình minh sắp tới. Đây là lý do tiếng gà có thể dùng như đồng hồ: nó lặp lại khá đều mỗi ngày, ngay cả khi trời nhiều mây, mưa phùn mùa xuân hay sương mù dày.
Ánh sáng vẫn có vai trò: nó chỉnh đồng hồ sinh học của gà theo độ dài ngày từng mùa. Vì thế gà gáy sáng sớm hơn vào mùa hè ngày dài và muộn hơn vào mùa đông, khớp với kinh nghiệm của nhà nông là mùa hè dậy sớm hơn mùa đông.
Con gà nào gáy trước và vì sao có gà gáy sai giờ
Gà trống đầu đàn gáy trước. Một nghiên cứu tiếp theo của cùng nhóm Nhật Bản, công bố năm 2015 trên Scientific Reports, ghi nhận trong một đàn có nhiều gà trống, con có thứ bậc cao nhất thường gáy trước lúc rạng sáng, các con khác gáy theo sau. Khi con đầu đàn bị tách ra, con kế tiếp lên thay vai trò gáy đầu.
Tiếng gà lan khắp xóm. Gà trống nghe tiếng gà nhà bên thì gáy đáp lại. Vì vậy trong làng, tiếng gà gáy thường thành một làn sóng chạy từ đầu xóm đến cuối xóm, điều ai từng ngủ ở quê đều biết.
Gà gáy giữa đêm vì ánh sáng và tiếng động. Đèn điện, đèn xe, tiếng động lớn có thể làm gà gáy lúc nửa đêm. Ở làng quê ngày nay có đèn đường, gà gáy lệch giờ nhiều hơn thời trước, nên tiếng gà không còn là đồng hồ chính xác như xưa.
Gà gáy cả ban ngày. Gà trống gáy không chỉ vào buổi sáng mà rải rác trong ngày, để đánh dấu lãnh thổ, gọi gà mái, đáp lại gà khác. Tiếng gáy buổi sáng chỉ là lượt dồn nhất và đều nhất.
Gà gáy lạ giờ không báo điều gì. Một số nơi có quan niệm gà gáy chiều, gà mái gáy là điềm không lành. Đó là tín ngưỡng dân gian, có thể ghi lại như tư liệu văn hoá, nhưng về sinh học, gà mái đôi khi gáy do thay đổi nội tiết, còn gà gáy chiều thường do tiếng động hay gà khác gáy trước.
Ngoài tiếng gà, người xưa còn đo giờ bằng gì
Tiếng gà chỉ dùng được ban đêm và lúc rạng sáng. Ban ngày và những lúc cần đo khoảng thời gian, nhà nông dựa vào nhiều dấu hiệu khác, phần lớn là quan sát tự nhiên đáng tin trong điều kiện của họ.
- Bóng nắng: nhìn bóng cây, bóng người, bóng cọc để biết giữa trưa hay xế chiều. "Đứng bóng" là lúc bóng ngắn nhất, khoảng giữa trưa, nhà nông thường nghỉ cày, cho trâu đằm.
- Sao: sao Mai mọc phía đông trước lúc sáng, sao Hôm hiện phía tây sau hoàng hôn; thật ra đều là sao Kim nhìn ở hai thời điểm. Người đi đêm, người đánh cá dựa vào vị trí sao để ước giờ.
- Nén hương: một nén hương cháy hết trong khoảng thời gian tương đối đều, nên "một tuần hương" từng là đơn vị đo khoảng thời gian ngắn trong sinh hoạt.
- Mõ, trống làng: điếm canh đánh mõ, trống báo canh và báo việc chung, như gọi dân đi hộ đê khi nước lên.
- Con nước: ở vùng ven biển và Nam Bộ, người ta tính giờ theo nước lớn, nước ròng, vì việc đi ghe, ra đồng, tát nước đều theo con nước.
- Việc trong ngày: "giờ cơm", "giờ cho trâu ăn", "giờ đóng chuồng gà" là những mốc thời gian quen, lấy chính nhịp công việc làm đồng hồ.
Những cách đo ấy không chính xác đến phút nhưng đủ dùng cho nhịp sống nông nghiệp, nơi việc được tính theo buổi, theo con nước và theo mùa hơn là theo giờ.
Gà trong nếp sống nhà nông
Ngoài vai trò đồng hồ, gà là vật nuôi gần như nhà nào ở nông thôn cũng có. Gà thả vườn tự kiếm ăn quanh nhà, nhặt thóc rơi ở sân phơi, ăn sâu bọ ở bờ rào, cuối ngày tự về chuồng. Chi phí nuôi thấp, nên gà là nguồn trứng, thịt cho bữa ăn gia đình và là món để đãi khách, làm cỗ.
Trong phân công việc nhà, chăm gà thường là việc của phụ nữ và trẻ con: rải thóc buổi sáng, đóng chuồng buổi tối, nhặt trứng, canh diều hâu và chồn cáo. Gà mái ấp trứng trong ổ rơm ở góc bếp, góc chái nhà là hình ảnh quen thuộc của làng quê.
Gà còn gắn với các mốc thời gian khác trong ngày ngoài lúc sáng sớm. Nhiều người già quan sát gà lên chuồng sớm hay muộn để đoán trời sắp tối, hoặc thấy gà rủ nhau tìm chỗ trú để đoán sắp mưa. Những quan sát này có cơ sở khi trời đổi tối hay áp thấp kéo mây đến, nhưng chỉ là dấu hiệu gần, không thay được dự báo thời tiết.
Ở vùng cao, gà nuôi trong bản thường là giống nhỏ, nhanh nhẹn, ngủ trên cây hay trên gác chuồng để tránh thú rừng. Tiếng gà gáy sớm vang trong thung lũng cũng là tín hiệu đánh thức cả bản, giống như ở đồng bằng.
Tiếng gà trong ca dao, tranh dân gian và ngôn ngữ
Vì gắn với nhịp ngày đêm, con gà và tiếng gà đi vào văn hoá Việt ở nhiều chỗ. Dưới đây là một số dấu vết quen thuộc.
- Ca dao về Thăng Long: "tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương" đặt tiếng gà thành một phần cảnh sắc kinh thành.
- Tranh Đông Hồ: gà trống, gà mái và đàn gà con là đề tài quen của tranh Tết, mang ý mong gia đình đông vui, no đủ. Hình con gà trống dáng hiên ngang với bộ lông nhiều màu là hình ảnh dễ nhận ra nhất của dòng tranh này.
- Thành ngữ: "gà gáy", "tờ mờ sáng", "lúc gà gáy" là cách nói chỉ giờ còn tồn tại trong tiếng Việt; "gà trống nuôi con" chỉ người đàn ông một mình nuôi con; "gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau" nhắc anh em trong nhà đừng tranh chấp.
- Mười hai con giáp: năm Dậu ứng với con gà, cho thấy gà là vật nuôi quen đến mức có mặt trong cách đếm năm của nhiều dân tộc Á Đông.
- Âm thanh làng quê: trong hồi ký của nhiều người xa quê, tiếng gà gáy sáng là một trong những âm thanh đầu tiên họ nhớ khi nghĩ về làng.
Những dấu vết ấy cho thấy con gà không chỉ là vật nuôi lấy trứng, lấy thịt mà là một phần của cách người Việt cảm nhận thời gian.
Khi đồng hồ thay tiếng gà
Từ khi đồng hồ treo tường, đồng hồ đeo tay rồi điện thoại di động về tới làng, tiếng gà không còn là cách chính để biết giờ. Đèn điện làm gà gáy lệch, nhiều khu dân cư ven đô còn hạn chế nuôi gà trong khu đông người.
Nhưng ở nhiều làng, tiếng gà vẫn là âm thanh đánh thức một ngày, và nhiều người già vẫn dậy theo tiếng gà như một thói quen. Đối với trẻ em lớn lên ở thành phố, nghe tiếng gà gáy sáng khi về quê là một trải nghiệm lạ, có thể là cửa vào để kể chuyện ông bà ngày xưa dậy làm đồng lúc mấy giờ, đi bộ bao xa, bằng gì.
Hiểu nhịp sinh học của gà còn giúp người nuôi gà hôm nay biết vì sao đặt đèn sáng suốt đêm làm gà gáy loạn, và vì sao giữ chuồng tối, yên tĩnh ban đêm có lợi cho đàn gà. Kiến thức cũ và mới gặp nhau ở chỗ tôn trọng nhịp tự nhiên của con vật.
Câu hỏi thường gặp
Gà gáy mấy lần trong một đêm?
Không cố định. Gà trống thường gáy rải rác vài lượt trong đêm và gáy dồn nhiều nhất trong khoảng trước và lúc rạng sáng. Số lượt phụ thuộc vào con gà, số gà trống trong xóm, tiếng động và ánh sáng xung quanh, nên người xưa chỉ dùng tiếng gà để ước giờ chứ không đếm chính xác.
Canh một, canh năm là mấy giờ?
Theo cách chia phổ biến, đêm có năm canh, mỗi canh khoảng hai tiếng: canh một bắt đầu khoảng 19 giờ, canh năm từ khoảng 3 giờ đến 5 giờ sáng. Giờ thực tế xê dịch theo mùa và theo cách tính của từng thời, nên đây chỉ là mốc gần đúng.
Gà mái có gáy không?
Đôi khi có. Gà mái già, gà mái bị rối loạn nội tiết hoặc gà mái trong đàn không có gà trống có thể gáy, thường tiếng ngắn và yếu hơn. Đây là hiện tượng sinh học, không phải điềm báo, dù một số nơi có quan niệm dân gian về chuyện này.
Vì sao gà gáy sáng sớm hơn vào mùa hè?
Đồng hồ sinh học của gà được ánh sáng ban ngày điều chỉnh theo mùa. Mùa hè trời sáng sớm, ngày dài nên nhịp của gà dịch sớm theo, và gà gáy sớm hơn. Mùa đông trời sáng muộn nên gà gáy muộn hơn, trùng với kinh nghiệm dậy làm đồng của nhà nông.
Tiếng gà có giúp nhà nông biết thời tiết không?
Chỉ ở mức gợi ý. Gà tìm chỗ trú, lên chuồng sớm khi trời tối sầm có thể báo mưa gần. Nhưng đó là phản ứng với mây và ánh sáng đang thay đổi, không dự đoán được thời tiết hôm sau. Muốn biết thời tiết vẫn nên theo dự báo của cơ quan khí tượng.
Ở chung cư có nuôi gà gáy sáng được không?
Thường không phù hợp, vì tiếng gà gáy sớm ảnh hưởng hàng xóm và nhiều khu dân cư có quy định về nuôi gia cầm. Muốn cho trẻ nghe tiếng gà, cách tốt hơn là đưa trẻ về quê hoặc tới các trang trại, làng du lịch nông thôn có nuôi gà thả vườn.