Vịt chạy đồng là cách nuôi vịt theo mùa gặt: sau khi ruộng lúa được gặt, người chăn lùa đàn vịt hàng trăm, hàng nghìn con xuống ruộng để vịt ăn lúa rơi, ốc, cua, cá nhỏ, sâu bọ, rồi di chuyển từ cánh đồng này sang cánh đồng khác theo lịch gặt của từng vùng. Ở đồng bằng sông Cửu Long, người chăn vịt thường đi theo đàn bằng ghe, có khi cả tháng không về nhà.
Đây là một nghề gắn chặt với nhịp lúa nước: không có mùa gặt thì không có đồng cho vịt chạy. Nó cũng là một ví dụ sớm của cách tận dụng phụ phẩm ruộng đồng mà ngày nay người ta gọi là kết hợp lúa và vịt. Bài dưới đây kể về nghề chăn vịt từ góc văn hoá và lịch sử: vì sao vịt theo mùa gặt, một mùa chăn diễn ra thế nào, đời người lùa vịt, và những thay đổi làm nghề thưa dần. Kỹ thuật nuôi vịt hôm nay thuộc về các trang chăn nuôi chuyên sâu.
Vì sao đàn vịt đi theo mùa gặt
Ruộng lúa sau gặt là một kho thức ăn mà con người không thu hết. Dù gặt tay hay gặt máy, luôn có một phần hạt rơi xuống ruộng, cùng với ốc, cua, tép, cá nhỏ, côn trùng, cỏ non mọc lên trong gốc rạ. Với con người, những thứ ấy quá nhỏ, quá rải rác để nhặt; với một đàn vịt, đó là bữa ăn đủ đầy.
Vịt là loài ăn tạp, giỏi mò trong bùn nước nông, mỏ dẹt sàng được hạt và con mồi nhỏ. Thả vịt trên ruộng vừa gặt, người nuôi gần như không phải cho ăn thêm trong suốt thời gian ở đó. Khi ruộng này hết thức ăn, đàn vịt chuyển sang ruộng khác vừa gặt.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, lúa không chín cùng lúc trên cả vùng. Chân ruộng cao gặt trước, chân ruộng trũng gặt sau; vùng này làm vụ đông xuân sớm, vùng kia muộn. Người chăn vịt nắm lịch ấy và di chuyển theo, nên một đàn vịt có thể đi qua nhiều xã, nhiều tỉnh trong một mùa.
Ở chiều ngược lại, nhà ruộng cũng có lợi: vịt ăn bớt hạt rơi sẽ mọc thành lúa chét lẫn vào vụ sau, ăn ốc bươu vàng và một số sâu bọ, và để lại phân trên ruộng. Vì vậy quan hệ giữa người chăn vịt và chủ ruộng thường là hai bên cùng có lợi, được thoả thuận theo tập quán từng vùng.
Một mùa chăn vịt chạy đồng ở miền Tây
Mỗi gia đình, mỗi vùng có cách làm riêng, nhưng một mùa chạy đồng truyền thống thường đi qua những chặng sau. Trình tự này kể lại theo lời người làm nghề và các tư liệu báo chí, không phải quy trình kỹ thuật.
- Chọn thời điểm: người chăn mua hoặc ấp vịt con sao cho khi vịt đủ lớn để đi đồng thì đúng lúc các cánh đồng bắt đầu gặt.
- Tìm đồng: người chăn đi trước dò những cánh đồng sắp gặt, gặp chủ ruộng thoả thuận cho thả vịt, có nơi trả công, có nơi đổi bằng vịt, trứng, có nơi chủ ruộng mời vì muốn vịt dọn ốc.
- Di chuyển: đàn vịt được lùa theo kênh rạch, người đi ghe theo sau; khi phải qua đường xa, có lúc dùng ghe lớn chở cả đàn. Người chăn mang theo lều, nồi niêu, lưới quây.
- Quây đêm: tối đến, đàn vịt được quây trong lưới hoặc rào tre cạnh chỗ người ngủ, để tránh chồn, rắn, kẻ trộm và để vịt không tản đi.
- Thu trứng hoặc bán vịt: đàn vịt đẻ thì nhặt trứng mỗi sáng bán cho thương lái; đàn vịt thịt thì bán khi đủ lứa, thường vào cuối mùa gặt.
- Kết thúc mùa: khi đồng đã gặt hết, nước lên hoặc ruộng xuống giống vụ mới, người chăn đưa vịt về hoặc bán đàn, chờ mùa sau.
Nhịp ấy lặp lại theo mùa lúa. Với những gia đình theo nghề lâu năm, lịch của họ không tính bằng tháng dương lịch mà bằng "mùa gặt ở chỗ này, chỗ kia", giống người nông dân tính bằng vụ.
Đời người lùa vịt: sống trên ghe, ngủ giữa đồng
Người chăn vịt chạy đồng sống một cuộc đời rày đây mai đó. Họ ngủ trong lều dựng trên bờ ruộng hoặc trên ghe, ăn cơm nấu bằng bếp củi, ngày dầm nắng theo đàn, đêm canh chừng chuột, rắn, chồn. Mưa bão hay lũ về sớm là những lúc vất vả nhất.
Lùa vịt cần kỹ năng riêng. Người chăn dùng một cây sào dài, đầu buộc túm vải hoặc lá, phất qua lại để điều khiển hướng đàn. Đàn vịt quen tiếng người chăn, nghe tiếng gọi là tụ lại. Người lâu năm chỉ nhìn cách đàn vịt bơi, cách chúng lặn mò là biết ruộng còn nhiều mồi hay đã hết, biết con nào đang yếu.
Trước đây, nhiều gia đình cả vợ chồng con cái cùng theo đàn vịt, trẻ con lớn lên trên ghe, đi học gián đoạn. Nghề cho thu nhập theo mùa, được mùa thì khá, gặp dịch bệnh hay mất mùa thì có thể mất trắng.
Hình ảnh người chăn vịt với cây sào dài giữa cánh đồng gặt, đàn vịt trắng xoá phía trước, đã đi vào nhiếp ảnh, phim tài liệu và văn chương về miền Tây. Đằng sau vẻ đẹp ấy là những năm tháng làm việc vất vả, xa nhà của những người làm nghề.
Người chăn vịt đọc đồng, đọc nước
Nhìn rạ đoán mồi. Ruộng gặt tay để lại nhiều bông rơi hơn ruộng gặt máy đời mới, ruộng lúa đổ trước khi gặt lại càng nhiều hạt. Người chăn lâu năm nhìn gốc rạ, nhìn lớp hạt nổi trên mặt nước là ước được đàn vịt ăn ở đó mấy ngày.
Nhìn nước đoán đường. Mực nước trong kênh, trên ruộng quyết định đường đi của đàn. Nước quá cạn thì vịt không mò được, nước quá sâu thì vịt con mệt. Người chăn tính đường theo con nước lớn, nước ròng trong ngày, giống người đi ghe.
Nhìn trời giữ đàn. Mưa giông, gió lớn có thể làm đàn vịt hoảng, tản đi, vịt con bị lạnh. Khi trời chuyển, người chăn quây đàn sớm, dựng lều chắc hơn. Những năm lũ về sớm, cả đàn phải rút vội lên chỗ cao.
Nhìn vịt biết bệnh. Con vịt đứng một chỗ, rũ cánh, bỏ ăn, đi lảo đảo là dấu hiệu bất thường. Người chăn tách riêng con ấy và theo dõi, vì một đàn lớn sống chung dễ lây bệnh. Ngày nay mọi dấu hiệu nghi bệnh đều cần báo cho thú y địa phương.
Hỏi người trong vùng. Người chăn không thuộc mọi cánh đồng, nên phải hỏi chủ ruộng, hỏi người địa phương ruộng nào vừa phun thuốc, kênh nào có đăng đó, chỗ nào ngủ đêm an toàn. Mạng lưới quen biết dọc đường đi là vốn quý nhất của người làm nghề.
Chăn vịt ở Bắc Bộ: đồng chiêm và những đàn vịt cỏ
Chăn vịt theo mùa gặt không phải nghề riêng của miền Tây. Ở đồng bằng Bắc Bộ, từ lâu đã có những người chăn vịt đồng, lùa đàn vịt theo các cánh đồng chiêm vừa gặt, ven đê, bãi sông. Quy mô nhỏ hơn, đàn vịt ít hơn, người chăn thường đi bộ chứ không đi ghe dài ngày.
Ở nhiều làng Bắc Bộ, chăn vịt là nghề phụ của một số gia đình, kết hợp với làm ruộng. Đàn vịt cỏ, vịt bầu được nuôi để lấy trứng và thịt, thả ra đồng ban ngày, chiều lùa về. Có những làng nổi tiếng với nghề nuôi vịt, ấp trứng vịt từ lâu đời.
Thành ngữ "vịt nghe sấm" để chỉ người nghe mà không hiểu gì có lẽ bắt nguồn từ cảnh đàn vịt ngoài đồng ngẩng đầu khi có tiếng sấm rồi lại cúi xuống mò ăn như không có chuyện gì. Đó là một quan sát mà chỉ người sống gần đồng ruộng mới nghĩ ra.
Trong văn hoá dân gian, vịt ít được đưa vào ca dao, tranh dân gian bằng gà hay trâu, nhưng có mặt trong đời sống hằng ngày của làng: trứng vịt muối, vịt luộc ngày giỗ, tiếng vịt kêu ngoài ao.
Lúa và vịt: một cách tận dụng ruộng có từ lâu
Ngày nay, nhiều nơi trên thế giới nghiên cứu và áp dụng mô hình nuôi vịt trong ruộng lúa đang sinh trưởng để vịt ăn cỏ, sâu, giảm thuốc bảo vệ thực vật. Ở Nhật Bản, nông dân Takao Furuno được biết đến rộng rãi từ những năm 1990 với mô hình lúa – vịt (aigamo), sau đó được giới thiệu sang nhiều nước châu Á.
Nghề vịt chạy đồng ở Việt Nam khác mô hình ấy ở chỗ vịt chủ yếu vào ruộng sau gặt, không phải trong lúc lúa đang lớn. Nhưng cả hai cùng dựa trên một hiểu biết: ruộng lúa nước là một hệ sinh thái có nhiều thức ăn mà vịt khai thác được, và vịt trả lại cho ruộng phân bón cùng việc làm sạch bớt sâu, ốc.
Nói vậy không có nghĩa nghề chăn vịt xưa là một mô hình "hoàn hảo". Đàn vịt lớn di chuyển xa cũng có thể mang mầm bệnh theo, giẫm nát ruộng màu nếu không quản tốt, và người chăn vất vả. Đó là lý do nghề cần sự thoả thuận và luật lệ của cộng đồng mỗi vùng.
Vì sao nghề chăn vịt chạy đồng thưa dần
Ruộng ba vụ, ít thời gian trống. Khi nhiều vùng chuyển sang làm ba vụ lúa trong năm, ruộng vừa gặt đã làm đất xuống giống ngay, thời gian để vịt chạy đồng ngắn lại. Đê bao khép kín cũng làm thay đổi nhịp nước của đồng.
Dịch cúm gia cầm và kiểm dịch. Từ khi dịch cúm gia cầm bùng phát ở nhiều nước châu Á đầu những năm 2000, việc vận chuyển đàn gia cầm qua nhiều địa phương được kiểm soát chặt hơn. Đàn vịt di chuyển xa phải tuân thủ quy định thú y, làm nghề chạy đồng truyền thống khó hơn.
Thuốc bảo vệ thực vật trên ruộng. Vịt thả xuống ruộng vừa phun thuốc có thể bị ngộ độc. Người chăn phải hỏi kỹ chủ ruộng về lịch phun, và điều này làm giảm số cánh đồng an toàn để thả.
Chăn nuôi tập trung. Nuôi vịt tập trung trong trại, cho ăn thức ăn công nghiệp cho năng suất ổn định hơn, ít rủi ro hơn với người nuôi. Nhiều gia đình bỏ nghề chạy đồng chuyển sang nuôi tại chỗ hoặc làm việc khác.
Con cháu không theo nghề. Đời sống trên ghe, ngủ ngoài đồng, xa nhà dài ngày khó giữ chân người trẻ khi có những lựa chọn việc làm khác. Như nhiều nghề nông truyền thống khác, tri thức về nghề đang nằm chủ yếu ở thế hệ lớn tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Vịt chạy đồng khác vịt nuôi nhốt thế nào?
Vịt chạy đồng tự kiếm phần lớn thức ăn trên ruộng sau gặt, vận động nhiều, di chuyển theo người chăn. Vịt nuôi nhốt ở trong trại, ăn thức ăn do người cho. Người tiêu dùng miền Tây quen gọi vịt chạy đồng là loại thịt săn, ít mỡ hơn, nhưng đó là nhận xét kinh nghiệm, không phải tiêu chuẩn.
Người chăn vịt có phải trả tiền để thả vịt trên ruộng người khác không?
Tuỳ vùng và tuỳ thời. Có nơi người chăn trả công cho chủ ruộng, có nơi đổi bằng trứng, vịt, có nơi chủ ruộng không lấy gì vì muốn vịt ăn ốc, dọn lúa rơi. Mọi thoả thuận đều dựa trên tập quán và quan hệ tin cậy giữa hai bên.
Vịt chạy đồng còn ở đâu?
Nghề vẫn còn ở một số vùng đồng bằng sông Cửu Long và rải rác ở Bắc Bộ, nhưng quy mô nhỏ hơn trước nhiều và phải tuân thủ quy định kiểm dịch, thú y. Hình ảnh đàn vịt lớn chạy đồng hiện thường thấy nhất vào mùa gặt đông xuân ở miền Tây.
"Vịt nghe sấm" có nghĩa là gì?
Thành ngữ chỉ người nghe một điều mà không hiểu gì, hoặc nghe xong vẫn thờ ơ như chưa nghe. Hình ảnh gốc là đàn vịt ngoài đồng, nghe sấm thì ngẩng lên một chút rồi lại cúi xuống mò ăn như không có chuyện gì xảy ra.
Đàn vịt có làm hại ruộng lúa không?
Nếu thả trên ruộng đã gặt thì hầu như không, còn giúp dọn lúa rơi và ốc. Nếu thả nhầm vào ruộng lúa non hoặc ruộng màu đang trồng, vịt có thể giẫm nát và ăn mầm. Vì vậy người chăn giỏi luôn biết rõ ranh giới ruộng và thoả thuận trước với chủ ruộng.
Có thể tìm hiểu nghề chăn vịt qua tư liệu nào?
Báo chí, phim tài liệu và ảnh của các nhiếp ảnh gia về miền Tây đã ghi lại khá nhiều về nghề này. Cách tốt nhất vẫn là trò chuyện với những người từng làm nghề, ghi lại lộ trình mùa đồng, cách lùa vịt và những câu chuyện của họ.